Phần lớn bài giới thiệu Bitcoin Cash mở đầu bằng chuyện chuỗi này đã thay đổi những gì. Bài này làm ngược lại, vì phần không thay đổi mới chiếm gần hết bộ quy tắc. Trần số coin vẫn là 21.000.000. Phần thưởng khối vẫn giảm một nửa sau mỗi 210.000 khối. Hàm băm dùng để đào vẫn là SHA-256. Nhịp khối mục tiêu vẫn là 10 phút. Cách ví sinh khóa rồi băm khóa công khai ra địa chỉ cũng y như cũ. Thứ bị sửa chỉ có một dòng: giới hạn kích thước khối. Một dòng đó kéo theo toàn bộ phần còn lại của bài, kể cả con số xác nhận mà bạn nhìn thấy khi nạp BCH lên sàn.

1. Danh sách những thứ Bitcoin Cash không hề sửa

Trước khi hỏi BCH khác Bitcoin ở chỗ nào, nên đọc danh sách những dòng quy tắc mà chuỗi này bê nguyên xi từ Bitcoin. Danh sách đó dài hơn phần bị sửa rất nhiều, và nó quyết định gần hết cách BCH vận hành hằng ngày.

Chuyện bất đồng hồi năm 2017 chỉ xoay quanh một dòng trong bộ quy tắc: giới hạn kích thước khối. Những dòng khác nằm ngoài phạm vi tranh cãi nên chúng đi thẳng sang chuỗi mới, không ai đụng tới. Lịch phát hành coin nằm trong nhóm đó, nên trần nguồn cung và chu kỳ giảm phần thưởng đếm theo chiều cao khối vẫn y nguyên. Cách đào cũng nằm trong nhóm đó, nên hàm băm và nhịp khối mục tiêu giữ nguyên. Cách ghi số dư cũng vậy: ví giữ nhiều mẩu tiền chưa tiêu thay cho một con số tài khoản duy nhất, và khóa riêng vẫn sinh ra địa chỉ theo đúng cách cũ. Bảng ngay dưới ghi từng dòng một.

Vì mấy dòng đó không đổi, cùng một loại máy đào phục vụ được cả hai chuỗi, và cả hai cùng hướng tới một mốc halving tính theo chiều cao khối. Đó là gốc của cả phần lợi thế lẫn phần rủi ro bên dưới.

Cũng vì vậy, có một câu cần nói rõ ngay từ đầu. Bitcoin Cash không phải là bản nâng cấp chính thức, cũng không phải phiên bản kế nhiệm được Bitcoin thừa nhận. Giữa hai chuỗi không có quan hệ chính thức nào: không tổ chức chung, không lộ trình chung, không ai bên này quyết được việc bên kia. Thứ duy nhất họ dùng chung là phần sổ cái cũ tính đến khối 478.558. Nếu bạn chưa nắm phần nền của chuỗi gốc, bài Bitcoin là gì giải thích cơ chế khối và bằng chứng công việc kỹ hơn bài này.

Đặt cạnh một dự án khác cũng khởi đi từ mã nguồn Bitcoin thì khác biệt hiện rõ. Litecoin đổi luôn hàm băm sang Scrypt và rút nhịp khối xuống 2,5 phút, nên máy đào Bitcoin không dùng lại được cho Litecoin. BCH chọn hướng ngược lại: giữ nguyên hàm băm và nhịp khối, chỉ nới chỗ chứa trong khối. Hai lựa chọn dẫn tới hai kiểu hệ quả khác hẳn nhau.

Bitcoin và Bitcoin Cash: chỗ nào giữ nguyên, chỗ nào đã khác

Bảng trên nên đọc theo hai chiều. Năm dòng đầu là phần thừa kế, đọc ngang sẽ thấy giống hệt. Bốn dòng cuối là phần đã khác nhau, và cả bốn đều bắt nguồn từ một quyết định duy nhất về chỗ chứa trong khối. Riêng dòng cuối, chuyện có hai cách viết địa chỉ, là nguyên nhân của phần lớn ca gửi nhầm.

2. Đúng một quy tắc bị sửa, và chuỗi tách ra tại khối 478.558

Ngày 1 tháng 8 năm 2017, chuỗi tách ra tại khối 478.558. Đó là khối chung cuối cùng của hai bên. Từ khối kế tiếp, nhóm thợ đào chạy bộ quy tắc mới, trong đó giới hạn kích thước khối được nâng từ 1MB lên 8MB, bắt đầu xếp khối theo luật của họ. Nhánh đó là Bitcoin Cash.

Điểm dễ bị bỏ qua nằm ở chỗ không có coin nào được tạo mới trong quá trình này. Toàn bộ lịch sử giao dịch tính tới khối 478.558 được mang theo nguyên vẹn. Ai giữ bitcoin ở thời điểm đó thì cũng giữ đúng số BCH tương ứng, bằng chính khóa riêng cũ, không phải đăng ký gì. Không có đợt bán trước, không có ICO, không có phần chia sẵn cho một đội ngũ.

Sau lần tách đó, giới hạn kích thước khối còn được nới thêm vài lần. Ngày 15/05/2018 nó lên 32MB. Tới ngày 15/05/2024, chuỗi chuyển sang cơ chế tự co giãn có tên ABLA: hạn mức không còn là một con số cứng mà nhích lên hay hạ xuống theo nhu cầu thực tế, với mức bảo đảm tối thiểu là 32MB. Cụm bảo đảm tối thiểu ở đây có nghĩa hẹp: hạn mức sẽ không tụt xuống dưới con số đó. Kích thước khối thực tế lại là một số đo khác, mục 6 đọc riêng con số này.

Một thứ nữa bị thay tới ba lần là cách tính độ khó đào. Bản đầu dùng cơ chế điều chỉnh khẩn cấp gọi tắt là EDA, nhưng nó làm nhịp khối giật cục, lúc thì khối dồn liên tiếp, lúc thì trống một quãng dài. Ngày 13/11/2017, cơ chế này được đổi sang cửa sổ trượt 144 khối. Ngày 15/11/2020, nó đổi tiếp sang ASERT, tính lại độ khó ở từng khối. Việc phải sửa đi sửa lại đúng một chỗ này bắt nguồn từ đặc điểm nói ở mục ngay sau đây.

Tóm lại phần gốc: sổ cái cũ được mang đi nguyên vẹn, và bộ quy tắc khác chỉ áp từ khối kế tiếp trở đi. Mọi thứ đáng bàn về sau đều xoay quanh việc bộ quy tắc khác đó đổi được gì và đánh đổi cái gì.

3. Cùng SHA-256, cùng một dàn máy đào, nhưng phần công suất đặt ở đây không cùng cỡ

Dùng chung SHA-256 nghĩa là một dàn máy đào ASIC mua về có thể trỏ sang Bitcoin hay Bitcoin Cash tùy ý, chỉ cần đổi cấu hình trong phần mềm. Không có rào cản phần cứng nào giữa hai chuỗi. Thợ đào bán dịch vụ tính toán, và họ trỏ máy vào nơi trả công tốt hơn tại thời điểm đó.

Hệ quả thứ nhất là phần hashrate đặt ở BCH nhỏ hơn hẳn phần đặt ở Bitcoin. Con số cụ thể để trong bảng ảnh chụp ở mục 13 vì nó nhúc nhích liên tục, còn khoảng cách giữa hai bên thì đã rõ từ lâu: phần của BCH chưa tới một phần trăm tổng công suất mà cùng loại máy đó đang phục vụ cho chuỗi kia. Nói theo hướng thực dụng, khối lượng công suất cần gom để tác động lên chuỗi này nhỏ hơn nhiều so với chuỗi gốc, dù cả hai chạy trên cùng một loại phần cứng.

Hệ quả thứ hai là nhịp khối hay bị giật. Khi công đào ở một bên nhỉnh lên, máy chuyển sang đó và bên còn lại đột nhiên thiếu công suất nên khối giãn ra, có lúc chờ rất lâu mới có khối mới. Khi độ khó tự hạ xuống, máy quay lại và khối dồn cục. ASERT sinh ra để chặn cái vòng lặp đó: độ khó được tính lại ở từng khối dựa trên khoảng cách giữa thời gian thực tế và nhịp mục tiêu, nên khi máy rút đi thì độ khó hạ gần như ngay lập tức, không phải chờ hết một chu kỳ dài như bên Bitcoin, nên nhịp khối sớm trở lại quanh mức mục tiêu.

Mức an toàn của một chuỗi bằng chứng công việc phụ thuộc vào lượng công suất đang đào nó tại thời điểm đó. BCH dùng đúng thiết kế đào của Bitcoin, còn phần công suất đặt ở đây thì nhỏ hơn chuỗi kia nhiều lần.

Trên thực tế, giao dịch hằng ngày vẫn chạy bình thường. Điểm khác nằm ở quãng chờ: để coi một giao dịch là chắc chắn ở đây cần chờ lâu hơn, nên những bên giữ tiền hộ người khác, cụ thể là sàn, đặt ngưỡng xác nhận cao hơn trong quy trình của họ. Nếu bạn muốn thấy một chuỗi bằng chứng công việc chọn hướng thiết kế khác hẳn để xử lý cùng vấn đề này, bài Kaspa là gì mô tả một cách tiếp cận khác.

4. Màn hình nạp tiền đếm số xác nhận để làm gì: hai khối từng bị loại bỏ

Khi bạn nạp BCH lên sàn, màn hình thường hiện một dòng kiểu cần thêm mấy xác nhận nữa. Một xác nhận nghĩa là giao dịch của bạn đã nằm trong một khối. Xác nhận thứ hai nghĩa là có thêm một khối xếp chồng lên khối đó, và cứ thế. Con số xác nhận là cách sàn đo xác suất giao dịch bị đảo ngược.

Trên chuỗi bằng chứng công việc, mạng không bao giờ đứng ra chốt rằng một giao dịch đã xong hẳn. Nếu ai đó dựng được một nhánh khối dài hơn nhánh hiện có, các nút sẽ chuyển sang nhánh dài hơn và những khối cũ bị loại khỏi chuỗi chính. Giao dịch nằm trong các khối bị loại quay về trạng thái chưa xác nhận, và tiền quay về địa chỉ cũ. Càng nhiều khối chồng lên, việc dựng một nhánh dài hơn càng tốn công, nên xác suất bị đảo ngược giảm dần theo từng khối nhưng không bao giờ bằng không.

Trên chuỗi BCH, việc này đã xảy ra một lần vào tháng 5 năm 2019.

Lần hai khối bị gỡ khỏi chuỗi chính

Bối cảnh kỹ thuật của lần đó khá riêng. Mốc đổi quy tắc hôm ấy mở đường lấy lại một khoản tiền vốn kẹt vì được gửi theo định dạng của chuỗi kia. Một thợ đào không rõ danh tính tìm cách đưa khoản đó về phía mình, hai bể đào gộp công suất và dựng nhánh dài hơn, hai khối kia bị gỡ khỏi chuỗi chính.

Đó là căn cứ khiến sàn không cộng tiền vào tài khoản ngay khi vừa thấy giao dịch xuất hiện. Mỗi sàn tự đặt ngưỡng xác nhận riêng, ngưỡng ấy còn khác nhau theo từng coin và có thể được sàn chỉnh lại, nên không có một con số chung để nói. Cách chắc chắn là mở màn hình nạp của chính bạn và đọc dòng ghi ngưỡng ở đó trước khi bấm gửi.

Nếu tiền đã rời ví mà số dư trên sàn chưa nhúc nhích, thứ tự kiểm tra khá cố định. Trước hết tra mã giao dịch trên trình khám phá chuỗi để xem đã có bao nhiêu xác nhận. Sau đó đối chiếu với ngưỡng sàn ghi trên màn hình nạp. Chỉ khi hai con số đó đã khớp mà tiền vẫn chưa vào thì mới tính tới khả năng sai địa chỉ, sai mạng, hoặc thiếu thẻ ghi chú bắt buộc. Bài nạp tiền chưa vào tài khoản đi qua từng bước đó theo đúng thứ tự.

5. Đổi lại được gì: khối luôn còn chỗ nên phí không bị đẩy lên

Cái lợi thì thấy ngay từ lần gửi đầu tiên: khối lúc nào cũng còn chỗ trống.

Phí giao dịch trên một chuỗi bằng chứng công việc là kết quả của việc tranh chỗ. Mỗi khối có sức chứa hữu hạn, ai trả phí cao hơn thì được thợ đào xếp vào trước. Khi lượng giao dịch đang chờ vượt quá sức chứa, phí bị đẩy lên theo kiểu đấu giá, và đó là lúc người dùng thấy phí nhảy gấp nhiều lần chỉ trong vài giờ. Khi khối còn thừa chỗ, cuộc đấu giá đó không hình thành, phí đứng gần như im ở mức tối thiểu mà phần mềm nút chấp nhận.

Khoảng cách thực tế rất lớn. Phí trung vị một giao dịch trên BCH thấp hơn phí trung vị trên Bitcoin hàng trăm lần; hai con số cụ thể nằm trong bảng ảnh chụp ở mục 13. Thứ đáng chú ý hơn cả con số là tính ổn định của nó. Vì hàng chờ hiếm khi dài, mức phí gần như không phụ thuộc vào việc bạn gửi lúc mạng đông hay mạng vắng, cũng không phụ thuộc vào việc bạn gửi khoản lớn hay khoản nhỏ.

Đây là lợi thế thật và không nên nói giảm đi cho có vẻ khách quan. Với những khoản chuyển nhỏ, chênh lệch phí quyết định luôn việc khoản chuyển đó có đáng làm hay không. Với người dùng ví tự quản, phí thấp còn khiến việc gom nhiều mẩu UTXO lẻ thành một mẩu lớn trở nên rẻ, trong khi trên chuỗi phí cao thì thao tác dọn dẹp này bị hoãn lại hết lần này tới lần khác.

Phí thấp ở đây bắt nguồn từ chỗ trống trong khối chứ không phải từ một khoản trợ giá nào. Bản thân chỗ trống đó lại là một số đo riêng, và mục ngay sau đọc thẳng con số ấy để xem hạn mức đang được dùng tới đâu.

6. Chỗ trống trong khối vẫn chưa được dùng tới

Hạn mức hiện tại bảo đảm tối thiểu 32MB cho một khối, tức là gấp 32 lần con số 1MB từng gây tranh cãi. Câu đáng hỏi là chỗ đó đang được dùng bao nhiêu.

Câu trả lời là rất ít. Trung bình các khối gần nhất chưa dùng tới một phần trăm hạn mức bảo đảm, và số giao dịch trên mỗi khối vẫn thấp hơn nhiều lần so với chuỗi gốc dù hạn mức của khối bên này lớn hơn hẳn. Các số đo cụ thể để trong bảng ảnh chụp vì chúng thay đổi mỗi ngày, nhưng tỷ lệ chênh nhau thì giữ nguyên suốt thời gian dài, nên kết luận không phụ thuộc vào ngày bạn đọc bài này.

Điều này không nói ai đúng ai sai trong cuộc tranh luận cũ về việc nên nới hay nên giữ giới hạn. Nó nói rằng cuộc tranh luận ấy đã được quyết bằng nhu cầu, không bằng việc bên nào đặt hạn mức lớn hơn. Bên nới hạn mức có sẵn chỗ để phục vụ lượng giao dịch lớn gấp nhiều lần lượng đang có, và nhu cầu thì đi hướng khác. Bên giữ hạn mức chật thì phải sống chung với đấu giá phí và đẩy phần lớn nhu cầu chuyển khoản nhỏ lên các lớp phía trên. Cả hai chuỗi đều còn chạy, cả hai đều đang phục vụ những nhóm người dùng khác nhau.

Với người dùng thường, phần thực dụng nằm ở hai chỗ. Chỗ thứ nhất là gửi lúc nào cũng như nhau, không có giờ cao điểm để né, không có chuyện phí đắt gấp mười vì mạng đang đông. Chỗ thứ hai ít thấy hơn: vì phí thu về nhỏ, phần trả công cho thợ đào ở chuỗi này gần như hoàn toàn đến từ coin phát hành mới. Đó là dữ kiện cần nhớ khi đọc mục nói về phần thưởng khối và halving ở phía dưới, vì lượng phát hành mới giảm một nửa theo chu kỳ đã định sẵn.

7. Hai cách viết địa chỉ BCH và lý do gửi nhầm hay xảy ra

Gửi nhầm địa chỉ là kiểu mất tiền hay gặp nhất với BCH, và nguyên nhân nằm ngay ở cách chuỗi này viết địa chỉ.

Cảnh hay gặp nhất diễn ra thế này. Bạn mở ví, bấm nút nhận, sao chép chuỗi ký tự hiện trên màn hình rồi dán vào ô nạp BCH của sàn. Sàn báo địa chỉ sai định dạng, dù bạn chắc chắn mình đang đứng ở đúng mục BCH trong ví. Chỗ vướng không nằm ở thao tác của bạn: ví đang hiển thị kiểu viết cũ, còn ô nạp thì chờ kiểu viết mới.

Lần ngược lên phần gốc mới thấy vì sao có tới hai kiểu. Kiểu cũ bắt đầu bằng số 1 hoặc số 3, và nó trùng hình dạng với địa chỉ bên Bitcoin. Chuyện trùng này có nguyên do: hai chuỗi sinh khóa giống nhau và băm khóa công khai bằng cùng một hàm, nên từ một khóa ra đúng một chuỗi ký tự ở cả hai bên, nhìn bằng mắt không tách ra nổi. Tháng 1 năm 2018, chuỗi này thêm CashAddr để địa chỉ của nó có hình dạng riêng: tiền tố bitcoincash: rồi tới phần thân bắt đầu bằng q hoặc p. Nhiều ví cắt tiền tố đi cho gọn nên cùng một địa chỉ trông khác nhau ở hai ứng dụng, còn công cụ chuyển đổi thì đưa qua đưa lại giữa hai kiểu viết bất cứ lúc nào.

Hai cách viết địa chỉ và chuyện thường xảy ra với chúng

Dòng báo lỗi ở ô nạp thật ra có lợi cho người dùng, vì nó chặn được một phần thao tác nhầm ngay tại chỗ. Cái không ai chặn được là chiều ngược lại: bạn dán một địa chỉ Bitcoin vào ô rút BCH của ví, và vì địa chỉ đó cũng bắt đầu bằng số 1 nên phần mềm không có căn cứ để báo sai.

Khi việc đó xảy ra, coin không biến mất. Nó nằm trên chuỗi BCH, tại đúng địa chỉ đó. Lấy lại được hay không phụ thuộc vào chuyện bên đang giữ khóa riêng của địa chỉ ấy có ký được một giao dịch trên chuỗi BCH hay không. Nếu đó là ví bạn tự giữ khóa và ví có hỗ trợ BCH, thường là lấy lại được bằng cách nhập khóa vào một ví hỗ trợ chuỗi này. Nếu đó là địa chỉ nạp của một sàn thì chỉ bộ phận hỗ trợ của sàn xử lý được, mỗi sàn lại có quy trình và mức phí xử lý riêng. Bài gửi crypto nhầm mạng mô tả kỹ hơn từng tình huống và thứ tự liên hệ.

Cách chọn ví, cách cất cụm từ khôi phục và cách tách ví nóng với ví lạnh được nói kỹ trong bài ví tiền mã hóa. Với BCH thì có thêm một lưu ý nhỏ: khi chọn ví, nên xem ví đó hiển thị địa chỉ theo CashAddr hay theo kiểu cũ, và nó có chuyển đổi được giữa hai cách viết không.

8. Mỗi năm một mốc đổi luật: điều kiện kích hoạt nằm ở dấu thời gian 11 khối

Nhiều bài viết mô tả BCH bằng câu mỗi năm có một đợt nâng cấp vào tháng 5. Câu đó đúng về kết quả nhưng bỏ mất phần cơ chế, và phần cơ chế mới là thứ cần biết nếu bạn tự chạy nút hoặc giữ coin trong ví tự quản.

Quy tắc được viết trong phần mềm như sau. Mốc đổi luật hiện nay là 12:00 UTC ngày 15 tháng 5 hằng năm, và việc bật luật mới không dựa vào đồng hồ máy bạn. Nút lấy dấu thời gian của 11 khối gần nhất, tính giá trị trung vị, và khi giá trị trung vị đó vượt qua mốc đã ghi sẵn trong mã nguồn thì các quy tắc mới có hiệu lực kể từ khối kế tiếp. Người ta dùng trung vị của 11 khối thay vì dấu thời gian của một khối đơn lẻ để một thợ đào không thể khai giờ lệch đi rồi kích hoạt sớm hoặc muộn theo ý mình.

Vì mốc được ghi thành một quy tắc chứ không phải một ngày riêng lẻ, hệ quả kéo theo cũng cố định. Nếu phần mềm nút hay ví của bạn chưa được cập nhật trước mốc kích hoạt, phần mềm đó tiếp tục áp bộ quy tắc cũ và tự tách khỏi phần còn lại của mạng, nghĩa là nó sẽ hiển thị một chuỗi khác với chuỗi mà mọi người đang dùng. Với người chỉ giữ coin trên sàn thì việc này do sàn lo và bạn thường chỉ thấy thông báo tạm dừng nạp rút quanh mốc đó. Với người tự chạy nút thì đây là việc lặp lại đều đặn.

Những gì đã được bật ở các mốc đã qua (giai đoạn đầu chuỗi còn có mốc tháng 11, theo tài liệu đặc tả bản cập nhật)

Một chi tiết nên nói rõ để tránh hiểu sai. Mốc 15 tháng 5 là quy tắc riêng của chuỗi này và không liên quan gì tới Bitcoin. Bên kia đổi luật theo cách khác hẳn, chủ yếu bằng những bản nâng cấp tương thích ngược khi đã có đồng thuận rộng, và không có lịch cố định nào. Việc BCH đặt một mốc cố định giúp các bên vận hành biết trước lúc nào phải sẵn sàng, đổi lại nó buộc mọi phần mềm trong hệ sinh thái phải theo kịp đúng nhịp đó.

9. Sau CashTokens: bật được không đồng nghĩa với có người dùng

Nếu chỉ đọc tới đây rồi dừng, dễ kết luận BCH là một chuỗi thanh toán đơn giản. Danh sách trong bảng vừa rồi cho thấy hướng đi mấy năm gần đây đã lệch khỏi mô tả ấy.

Mốc rõ nhất là CashTokens, được bật từ ngày 15/05/2023 cùng với P2SH32. CashTokens cho phép phát hành và chuyển token ngay trên mô hình UTXO. Nói cụ thể, token đi kèm với các mẩu tiền chưa tiêu và chuyển tay theo cùng cơ chế mà coin gốc đang chuyển, thay vì nằm trong một hợp đồng giữ số dư của tất cả mọi người như mô hình tài khoản. Cùng đợt đó, P2SH32 nới độ dài băm của kiểu địa chỉ trả cho kịch bản, làm chỗ dựa cho những kịch bản phức tạp hơn.

Hai đợt kế tiếp đi tiếp theo hướng mở rộng khả năng biểu đạt của ngôn ngữ kịch bản. Hạn mức máy ảo được viết lại và phép tính số nguyên lớn được đưa vào, giúp kịch bản làm được các phép tính mà trước đó phải né. Sau đó tới lượt Pay to Script, vòng lặp có chặn trên, cùng cơ chế định nghĩa hàm rồi gọi lại hàm đó, và toán tử thao tác bit được bật lại. Gộp lại, kịch bản trên chuỗi này diễn đạt được nhiều thứ hơn hẳn so với bộ lệnh mà nó thừa kế ban đầu.

Chỗ cần cẩn thận nằm ở phần kết luận. Bật một tính năng và có người dùng tính năng đó là hai chuyện tách rời nhau. Các thay đổi trên đã nằm trong quy tắc đồng thuận, việc này kiểm chứng được bằng tài liệu đặc tả của từng bản cập nhật. Còn mức độ sử dụng thực tế thì phải nhìn hoạt động trên chuỗi, và như mục về chỗ trống trong khối đã cho thấy, tổng lượng giao dịch vẫn còn xa mới chạm sức chứa. Cho nên câu giới thiệu quen thuộc rằng BCH là bản thanh toán của Bitcoin mô tả thiếu một nửa, còn câu nói rằng nó đã thành một nền tảng hợp đồng đông người dùng thì nói quá. Cách mô tả khớp với dữ kiện là: một chuỗi thanh toán phí thấp, đang mở rộng ngôn ngữ kịch bản theo một nhịp cố định, và phần sử dụng thực tế vẫn nhỏ so với sức chứa.

10. Khi cách sửa luật là tách chuỗi: BSV và eCash

Có một điểm trong lịch sử chuỗi này ít được nhắc nhưng lại nói nhiều về cách nó vận hành: cách sửa luật bằng tách chuỗi đã được dùng lại chính trên BCH, không chỉ một lần.

Lần thứ nhất vào ngày 15/11/2018, quanh việc đưa toán tử OP_CHECKDATASIG vào bộ quy tắc. Hai bên không thống nhất được, nhánh phản đối tách ra và trở thành Bitcoin SV. Lần thứ hai vào ngày 15/11/2020, quanh đề xuất trích 8% phần thưởng khối cho một quỹ phát triển, thường gọi tắt là IFP. Chuỗi tách tại khối 661.648, nhánh tách ra là eCash với mã XEC. Người giữ BCH ở thời điểm đó nhận XEC theo tỷ lệ 1 BCH đổi 1.000.000 XEC.

Kết quả của việc lấy tách chuỗi làm cách sửa luật

Phần đáng rút ra ở đây mang tính cấu trúc. Khi một chuỗi chọn cách giải quyết bất đồng bằng việc tách ra và chạy bộ quy tắc riêng, thì cách đó luôn sẵn sàng cho lần bất đồng tiếp theo. Điều này có hai mặt. Mặt được là không nhóm nào giữ được quyền phủ quyết vĩnh viễn, ai không đồng ý thì có đường đi riêng. Mặt phải trả giá là người giữ coin có thể thấy tài sản của mình xuất hiện trên hai chuỗi cùng lúc và phải tự tìm hiểu, còn sàn và ví thì mỗi bên xử lý một kiểu, có bên ghi nhận coin mới, có bên tạm dừng nạp rút, có bên không làm gì.

Với người mua BCH hôm nay, phần thực dụng chỉ có một câu: quanh các mốc đổi quy tắc, nên xem thông báo của nơi bạn đang giữ coin trước khi chuyển tiền qua lại, vì nạp rút hay bị tạm dừng trong vài giờ.

11. Không có staking: coin mới chỉ đến tay thợ đào

Trên BCH không có staking. Không có cơ chế khóa coin lại để nhận thêm coin từ giao thức, vì đây là chuỗi bằng chứng công việc, và toàn bộ coin phát hành mới đi vào tay thợ đào, tức bên đã bỏ điện và phần cứng ra để tạo khối.

Lượng phát hành mới đó giảm còn một nửa sau mỗi 210.000 khối. Quy tắc này đếm theo chiều cao khối chứ không theo lịch, nên cách nói chính xác là: mốc giảm kế tiếp nằm ở khối 1.050.000, và Bitcoin cũng giảm ở đúng chiều cao đó vì hai bên dùng chung quy tắc này. Chiều cao hiện tại của mỗi chuỗi và tốc độ xếp khối mỗi ngày để trong bảng ảnh chụp. Cách viết theo chiều cao khối có cái lợi là nó không bao giờ hết hạn, còn cách viết theo ngày tháng thì sai ngay khi nhịp khối lệch đi.

Vì phần thưởng khối là nguồn trả công chính cho thợ đào, còn phí giao dịch thu về thì rất nhỏ như mục trước đã chỉ ra, ngân sách bảo vệ chuỗi này gắn chặt vào lượng phát hành mới và co lại theo từng mốc halving. Đây là điều kiện chung của mọi chuỗi bằng chứng công việc có trần nguồn cung, và nó là một trong những điểm đáng theo dõi dài hạn với BCH, bên cạnh phần hashrate đã nói ở mục 3.

Chỗ hay bị hiểu nhầm nằm ở sản phẩm của sàn. Nhiều sàn có mục cho phép gửi BCH vào để nhận lãi theo ngày. Khoản lãi đó do công ty đó trả theo điều khoản của họ, chuỗi không phát ra đồng nào cho việc này, nên rủi ro đi kèm là rủi ro đối tác chứ không phải rủi ro của giao thức. Muốn đối chiếu với staking thật trên các chuỗi bằng chứng cổ phần, mời đọc staking là gì. Muốn hiểu nhóm sản phẩm sinh lãi do sàn phát hành hoạt động ra sao, mời đọc crypto earn là gì.

Một câu hỏi hay đi kèm: giữ BCH trong ví có tự sinh thêm BCH không? Không. Số coin đứng yên cho tới khi bạn tự chuyển đi. Mọi con số tăng thêm mà bạn nhìn thấy đều đến từ một sản phẩm nào đó của bên thứ ba, và điều khoản của bên đó là thứ cần đọc trước.

12. Mua BCH là mua cái gì, và bạn thao tác ở đâu

Khi mua BCH, thứ bạn nhận về là quyền chi tiêu một số mẩu tiền chưa tiêu trên sổ cái của chuỗi này, và quyền đó nằm ở khóa riêng. Nếu coin đang nằm trong tài khoản sàn thì thực tế bạn đang giữ một con số do sàn ghi nhận cho bạn, cho tới lúc bạn rút về ví tự quản. Hai trạng thái đó khác nhau về bản chất, và nên nắm trước khi bàn tới chuyện mua ở đâu.

Đường đi của người mua trong nước thường qua ba chặng. Chặng một là chuyển khoản ngân hàng bằng tiền đồng vào mục P2P của sàn để lấy USDT, khi đó nhớ đối chiếu tên người nhận và nội dung chuyển khoản với đúng lệnh đang mở. Chặng hai là sang mục spot, đổi USDT lấy BCH ở cặp BCH/USDT; cặp BCH/BTC cũng có nhưng đi vòng, không cần dùng nếu bạn xuất phát từ USDT. Chặng ba, nếu định rút về ví riêng, là mở ô rút rồi soát hai chỗ: ô chọn mạng phải đang để BCH, và địa chỉ dán vào phải ở dạng CashAddr. Danh mục hiển thị trên mỗi tài khoản còn khác nhau theo khu vực và theo từng sàn, nên hãy đọc thẳng màn hình của bạn thay vì tin một danh sách chép sẵn ở đâu đó. Bài sàn giao dịch tiền điện tử tốt nhất so sánh các tiêu chí chọn sàn, còn cách mua bitcoin mô tả trình tự nạp tiền và đặt lệnh, áp dụng cho BCH gần như y hệt.

Tiết lộ liên kết tiếp thị: một số liên kết là liên kết đối tác. Chúng tôi có thể nhận hoa hồng mà bạn không tốn thêm chi phí. Đây không phải là lời khuyên đầu tư.

Sau khi mua, ba việc nên làm theo thứ tự. Thứ nhất, bật xác thực hai lớp bằng ứng dụng, đừng dùng tin nhắn. Thứ hai, thử rút một khoản nhỏ về ví tự quản để chắc chắn cả quy trình chạy được trước khi rút khoản lớn. Thứ ba, lưu địa chỉ nhận dưới dạng CashAddr vào một chỗ cố định để các lần sau không phải dò lại, và mỗi lần dùng vẫn đối chiếu bốn ký tự đầu cuối.

13. Ảnh chụp số liệu chuỗi (tính đến 22/08/2026)

Mọi con số dưới đây thay đổi theo từng ngày, nên chúng được gom hết vào một chỗ thay vì rải rác trong bài. Thời điểm chụp là ngày 22 tháng 8 năm 2026, nguồn là dữ liệu chuỗi công khai tra qua Blockchair. Nếu bạn đọc bài này sau thời điểm đó, các con số đã lệch đi, còn tương quan giữa chúng thì thường không thay đổi mấy.

Ảnh chụp số liệu chuỗi, tính đến ngày 22/08/2026 (tra trực tiếp trên Blockchair)

Ba con số đáng đọc kỹ nhất trong bảng: phần hashrate so với chuỗi kia, kích thước trung bình của khối so với hạn mức bảo đảm, và phí trung vị của hai bên đặt cạnh nhau. Cả ba đều bắt nguồn từ việc nới giới hạn kích thước khối: chỗ trống nhiều nên phí thấp, và phần công suất đào ở đây nhỏ. Cũng lưu ý cột lượng lưu hành: trần của hai chuỗi bằng nhau, nhưng BCH đang nhỉnh hơn vài nghìn coin vì sau khi tách, khối bên này xếp nhanh hơn một chút, và cũng vì thế nó tới mốc halving trước.

14. Những câu hay nghe về BCH và sự thật đằng sau

Phần này gom những câu hay gặp khi tìm hiểu BCH. Cách đọc bảng: cột trái là câu thường nghe, cột phải là dữ kiện kiểm chứng được từ quy tắc của chuỗi hoặc từ dữ liệu công khai.

Câu hay nghe và dữ kiện kiểm chứng được

Hai dòng đầu bảng là gốc của phần lớn hiểu nhầm. Chữ bitcoin nằm trong tên gọi khiến nhiều người mặc định có một quan hệ chính thức nào đó giữa hai bên, còn con số hiển thị nhỏ hơn khiến người ta đem hai đơn vị ra so với nhau. Cách gỡ đơn giản: coi đây là một chuỗi riêng, có bộ quy tắc riêng, có nhóm phát triển riêng, và có chung với Bitcoin đúng phần sổ cái tính đến khối tách.

15. Từ điển thuật ngữ dùng trong bài

Các từ dưới đây xuất hiện nhiều lần trong bài. Định nghĩa viết gọn theo đúng nghĩa dùng ở đây.

Hard fork (tách chuỗi cứng)

Việc đổi quy tắc theo hướng khiến khối hợp lệ với luật mới bị luật cũ coi là không hợp lệ. Nếu một phần thợ đào và nút không cập nhật, mạng chia thành hai chuỗi chạy song song, mỗi bên có sổ cái riêng kể từ khối tách. BCH ra đời theo cách này, và sau đó cũng bị tách theo cách này hai lần.

Tái tổ chức chuỗi (reorg)

Việc các nút bỏ một đoạn cuối của chuỗi đang theo để chuyển sang một nhánh khác có tổng công việc lớn hơn. Giao dịch nằm trong các khối bị bỏ quay về trạng thái chưa xác nhận. Cơ chế này vốn có trong bằng chứng công việc, và độ sâu càng lớn thì càng hiếm gặp.

Xác nhận

Số khối đã xếp chồng lên khối chứa giao dịch của bạn, tính cả khối đó. Càng nhiều xác nhận thì khả năng giao dịch bị đảo ngược càng thấp. Sàn dùng con số này làm điều kiện cộng tiền vào tài khoản.

UTXO

Viết tắt của đầu ra giao dịch chưa tiêu. Ví không giữ một số dư duy nhất mà giữ nhiều mẩu tiền riêng lẻ. Mỗi lần chi tiêu là tiêu trọn vài mẩu rồi tạo ra mẩu mới làm tiền thừa trả về cho chính mình. CashTokens gắn token lên chính mô hình này.

CashAddr

Cách viết địa chỉ riêng của BCH, gồm tiền tố bitcoincash: và phần thân bắt đầu bằng q hoặc p. Sinh ra để địa chỉ của chuỗi này không lẫn với địa chỉ của chuỗi khác. Ô nạp của phần lớn sàn chỉ chấp nhận định dạng này.

Hashrate (tốc độ băm)

Tổng số phép băm mà toàn mạng thực hiện trong một giây, đơn vị thường thấy là EH/s. Con số này cho biết lượng công suất tính toán đang đào chuỗi, và với BCH nó biến động mạnh vì máy đào đi lại được giữa hai chuỗi cùng dùng SHA-256.

Điều chỉnh độ khó

Cơ chế tự nâng hoặc hạ mức khó của bài toán đào để giữ nhịp khối quanh mục tiêu 10 phút. Bitcoin tính lại sau mỗi 2.016 khối, còn BCH tính lại ở từng khối bằng thuật toán ASERT, chính vì công suất ở đây ra vào thất thường hơn.

CashTokens

Bộ quy tắc cho phép phát hành và chuyển token ngay trên mô hình UTXO của chuỗi này, được bật từ mốc cập nhật ngày 15/05/2023 cùng với P2SH32.

ABLA

Cơ chế cho hạn mức kích thước khối tự co giãn theo nhu cầu thực tế, thay cho một con số cứng, với mức bảo đảm tối thiểu là 32MB.

Câu hỏi thường gặp về Bitcoin Cash

Xem cách chọn sàn giao dịch và so sánh phí