Thỉnh thoảng lại có một cái tít kiểu «ví Satoshi thức giấc». Kèm theo là những câu hỏi quen thuộc: check ví Satoshi ở đâu, trong đó có bao nhiêu bitcoin.

Câu trả lời ngắn thế này. Địa chỉ được gọi là ví Satoshi là 1A1zP1eP5QGefi2DMPTfTL5SLmv7DivfNa. Tính tới khối 968.475, nó giữ 57,47547771 BTC. Chưa từng có khoản nào đi ra khỏi đó.

Nhưng trong đó có 50 BTC mà không ai lấy ra được, kể cả người giữ khóa. Để hiểu vì sao, tôi mở sổ cái đọc từ khối đầu tiên tới khoản tiền mới nhất.

Cái tít báo trong khối số 0

Ngày 3 tháng 1 năm 2009 là một ngày thứ Bảy. Lúc 18:15 giờ UTC hôm đó, sổ cái bitcoin có dòng đầu tiên. Ở Việt Nam khi ấy đã là 1 giờ 15 sáng Chủ nhật.

Dòng đó là một khối. Khối là một gói giao dịch được đóng lại rồi nối vào sổ cái, chừng mười phút một lần. Mỗi khối ghi mã của khối đứng ngay trước nó. Khối này thì không có khối nào đứng trước. Ô dành cho mã khối trước chỉ toàn số 0.

Người ta gọi nó là khối số 0, hay khối genesis. Trang của nó trên mempool.space ai cũng mở được. Tôi bắt đầu đọc từ đó.

Khối nào cũng mở đầu bằng một giao dịch không có người gửi. Giao dịch này tạo ra coin mới để thưởng cho người làm ra khối. Dân kỹ thuật gọi nó là giao dịch coinbase, trùng tên với một sàn nhưng không liên quan gì. Nó có một ô dữ liệu, và người làm khối muốn ghi gì vào đó cũng được.

Tôi chép ô dữ liệu của giao dịch coinbase ấy ra. Đó là một dãy 154 ký tự hex. Mười sáu ký tự đầu là thông số kỹ thuật: 04ffff001d010445. Phần sau là chữ viết. Cứ hai ký tự hex là một chữ cái. Đoạn 5468652054696d6573 giải ra thành «The Times». Giải hết thì được câu này.

The Times 03/Jan/2009 Chancellor on brink of second bailout for banks

Đó là tít trang nhất của tờ The Times ở London sáng hôm ấy. Nghĩa là Bộ trưởng Tài chính Anh sắp phải tung gói cứu trợ thứ hai cho các ngân hàng. Cuộc khủng hoảng tài chính lúc đó vẫn chưa qua.

Chỗ này rất dễ đọc quá tay. Giờ ghi trên khối là do người làm khối tự điền. Nó không chứng minh khối được làm ra đúng lúc 18:15 hôm đó. Dòng tít chứng minh một điều hẹp hơn. Khối này không được làm ra sớm hơn ngày tờ báo phát hành. Không ai chép được một cái tít chưa in.

Mã nhận diện của khối, tức hash, mở đầu bằng 10 số 0. Luật lúc ấy chỉ đòi 8. Để ra được một mã như vậy, máy tính phải thử đi thử lại hàng tỷ lần. Vì sao dư ra 2 số 0 thì sổ cái không ghi. Có thể chỉ là may.

Phần thưởng của khối là 50 BTC. Nó được khóa thẳng vào một khóa công khai. Khóa công khai là một dãy số dài mà ai cũng nhìn thấy. Coin khóa vào đó chỉ tiêu được bằng khóa riêng đi kèm. Khóa riêng thì chỉ người tạo ra nó giữ.

Từ khóa công khai, người ta tính ra một địa chỉ. Địa chỉ là dạng rút gọn của khóa công khai, được băm lại cho ngắn. Của khối genesis là 1A1zP1eP5QGefi2DMPTfTL5SLmv7DivfNa. Đây chính là cái mà mạng xã hội gọi là ví Satoshi.

Năm ngày không có khối nào

Rồi sổ cái đứng yên.

Nhiều bài viết kể rằng sáu ngày sau mới có khối số 1. Tôi lấy giờ của hai khối trừ cho nhau thì ra 5 ngày 8 giờ 39 phút. Hơn năm ngày một chút, chưa tới sáu.

Trong khoảng đó không có gì trên sổ cái công khai. Tôi không có dữ liệu nào về mấy ngày này, nên tôi không kể thêm.

Mốc tiếp theo nằm ngoài sổ cái. Ngày 8 tháng 1 năm 2009, lúc 14:27 giờ miền Đông nước Mỹ, một email được gửi tới một danh sách thư về mật mã học. Đổi sang UTC là 19:27. Ở Việt Nam thì đã là 2 giờ 27 sáng ngày 9/1. Người gửi ký tên Satoshi Nakamoto.

Email đó vẫn còn trong bản lưu trữ của danh sách thư, và tôi đã đọc nó. Câu mở đầu báo đây là bản phát hành đầu tiên của Bitcoin. Nó gọi Bitcoin là hệ thống tiền điện tử dùng mạng ngang hàng để chặn việc tiêu một khoản hai lần.

Ngay sau là một dòng rất ngắn: «Windows only for now». Tức là lúc đầu phần mềm chỉ chạy trên Windows. Mã nguồn C++ được gửi kèm để ai cũng đọc được.

Có một đoạn nói về cách gửi coin. Nếu người nhận đang online, bạn nhập địa chỉ IP của họ. Phần mềm tự kết nối tới máy họ, xin một khóa công khai mới rồi gửi vào khóa đó. Nếu người nhận không online, bạn gửi tới địa chỉ Bitcoin của họ.

Email giải thích địa chỉ ấy là mã băm của khóa công khai. Cách thứ hai có kèm một lời dặn. Dùng một địa chỉ nhiều lần thì có thể mất đi một chút riêng tư.

Tôi ghi lại đoạn này vì về sau nó có ích. Chính hai cách gửi đó khiến các trang tra cứu hiện ra hai số dư khác nhau cho cùng một ví Satoshi.

Khối số 1 xuất hiện lúc 02:54 UTC ngày 9 tháng 1 năm 2009. Tức là 7 giờ 26 phút sau khi email được gửi. Từ khối 0 tới khối 1 mất hơn năm ngày. Từ email tới khối 1 thì chưa tới 8 tiếng.

Tôi không suy ra gì thêm từ hai khoảng thời gian ấy. Chúng chỉ là giờ ghi trên sổ cái và giờ ghi trên một email. Ai muốn đọc thêm ý nghĩa vào đó thì phải có nguồn khác.

Chín nguồn tra cứu, hai con số

Tới đây tôi làm điều ai cũng làm được. Tôi dán địa chỉ 1A1zP1eP5QGefi2DMPTfTL5SLmv7DivfNa vào các trang tra cứu khối, hay còn gọi là explorer. Đó là những trang đọc sổ cái bitcoin rồi hiện ra số dư và lịch sử của bất kỳ địa chỉ nào. Không cần đăng nhập.

Tôi tra ở 9 nguồn: mempool.space, blockstream.info và bảy máy chủ Electrum. Tính tới khối 968.475, cả 9 nguồn cùng ra một số: 57,47547771 BTC.

Rồi tôi mở blockchain.com và BlockCypher. Hai trang này hiện 107,48586302 BTC. Hai bên lệch nhau 50,01038531 BTC. Gần đúng bằng 50 BTC tiền thưởng của khối genesis. Tôi đi tìm vì sao.

Câu trả lời nằm trong mã nguồn Bitcoin Core. Đây là phần mềm mà phần lớn các nút trong mạng đang chạy. Trong file validation.cpp có một chú thích tới giờ vẫn còn. Nó nói khối genesis được xử lý riêng và giao dịch của nó không được nạp vào, vì «its coinbase is unspendable».

Nói gọn thì phần mềm chưa bao giờ đưa 50 BTC ấy vào danh sách coin tiêu được. Người giữ khóa riêng cũng không tiêu được. Đây là luật chung của cả mạng. Nó không nằm ở một cái ví nào.

Chuyện đó là cố ý hay sơ suất? Tôi tìm mà không thấy ghi chép nào trả lời. Có nhiều cách giải thích được kể đi kể lại. Tôi không chọn cách nào, vì không cách nào có nguồn gốc để dựa vào.

Còn chuyện hai con số thì đã rõ. 50 BTC đầu tiên được khóa thẳng vào khóa công khai. Mọi khoản gửi về sau thì gửi vào địa chỉ, tức mã băm của chính khóa đó. Đúng là hai cách gửi trong email ngày 8/1.

Trang nào chỉ đếm tiền gửi vào địa chỉ thì ra 57,47547771 BTC. Trang nào đếm cả địa chỉ lẫn khóa công khai phía sau thì cộng thêm 50 BTC đầu tiên. Kết quả là 107,48586302 BTC. Cả hai đều không sai. Chúng đếm hai thứ khác nhau.

Trừ đi 50 BTC thì hai bên vẫn lệch nhau chừng 0,0104 BTC. Phần nhỏ này tôi chưa tìm ra từ đâu. Tôi ghi đúng như vậy: chưa rõ nguyên nhân.

Rồi tôi đếm từng khoản gửi vào địa chỉ. Tính tới khối 968.475 có 79.687 khoản, nằm trong 66.571 giao dịch. Lúc tôi đếm còn 5 khoản đang chờ vào khối. Số khoản đã bị tiêu là 0.

Những coin gửi tới sau 50 BTC đầu thì về lý thuyết tiêu được. Ai giữ khóa riêng của địa chỉ này đều có thể chuyển chúng đi. Tới giờ chưa ai làm. Riêng với địa chỉ này, sổ cái chưa ghi một lần «thức giấc» nào.

Tháng 5 năm 2011, khoản tiền lạ đầu tiên

Suốt hơn hai năm, địa chỉ này chỉ có 50 BTC ban đầu. Không ai gửi thêm gì. Tính từ ngày có khối genesis, phải đợi 860 ngày mới có khoản đầu tiên.

Khoản đó vào sổ cái ở khối 123.723 lúc 21:04 UTC ngày 13 tháng 5 năm 2011. Số tiền là 0,01 BTC. Người gửi là ai thì tôi không biết. Một địa chỉ không kèm theo tên.

Từ đây phải đổi sang đơn vị nhỏ hơn. Satoshi là đơn vị nhỏ nhất của bitcoin, bằng một phần trăm triệu BTC. Khoản đầu tiên kia là 1.000.000 satoshi.

Hơn hai tuần sau có thêm một khoản y hệt. Rồi tới ngày 1 tháng 6 năm 2011. Lúc 05:50 UTC ở khối 127.909 có một khoản đúng 1 satoshi, lượng nhỏ nhất có thể ghi ra. Tới 10:32 cùng ngày thì khối 127.943 chứa thêm ba khoản 222.222, 333.333 và 444.444 satoshi.

Tôi cộng bốn khoản lại. Kết quả là 1.000.000 satoshi. Tức là đúng 0,01 BTC. Mở từng giao dịch ra thì thấy tiền thừa của giao dịch trước chính là đầu vào của giao dịch sau. Bốn giao dịch nối thành một chuỗi, từ khoản 1 satoshi tới khoản 444.444 satoshi. Riêng giao dịch gửi 1 satoshi trả phí tới 1.000.000 satoshi. Ai làm vậy và vì sao thì sổ cái không ghi.

Năm sau lại có một con số kiểu ấy. Ngày 12 tháng 6 năm 2012 có người gửi 1,23456 BTC. Ai gửi và vì sao thì tôi cũng không biết.

Dưới đây là mười khoản đầu tiên, chép nguyên từ sổ cái.

Mười khoản đó cộng lại được 0,1166 BTC. Có số tròn, có số lặp lại một chữ số.

Những năm sau đó, mỗi năm chỉ có vài chục tới vài trăm khoản gửi vào. Riêng năm 2013 vọt lên 793 khoản. Trong đó 715 khoản đều rơi vào ngày 25 tháng 8 năm 2013. Khoản nào cũng đúng 5.500 satoshi. Tôi không biết vì sao.

Năm mươi tám phút của ngày 5 tháng 1

Lúc 18:02 UTC ngày 5 tháng 1 năm 2024, một địa chỉ bắt đầu bằng bc1q nhận về một khoản bitcoin. Ở Việt Nam khi ấy là 1 giờ 02 sáng ngày 6/1.

Lúc 19:00 nó gửi đi toàn bộ. 26,91679286 BTC đi thẳng vào địa chỉ 1A1zP1…. Phần lẻ còn lại là 27.753 satoshi phí mạng lưới. Từ lúc nhận tới lúc gửi là 58 phút.

Giao dịch đó có 1 đầu vào và 1 đầu ra. Không có tiền thừa quay về ví gửi. Người gửi không giữ lại gì cho mình. Họ dồn hết số coin trong ví ấy vào một lần.

Khoản này lớn cỡ nào? Nó bằng 46,8% số coin đang nằm ở địa chỉ, chưa tính 50 BTC đầu tiên. Gần một nửa, chỉ trong một giao dịch.

Đây là khoản lớn nhất từ trước tới giờ, xa hơn mọi khoản khác rất nhiều. Khoản lớn thứ hai chỉ có 4 BTC.

Rồi có chuyện tôi không ngờ. Địa chỉ bc1q kia trống trơn sau lần gửi đó. Vậy mà về sau người khác lại gửi tiền vào chính nó. Tôi đếm được 9 lần, tổng cộng 341.448 satoshi. Họ là ai thì sổ cái không ghi.

Ai đã gửi 26,9 BTC, và vì sao? Tôi không biết, và tôi không nhắc lại giả thuyết nào. Sổ cái chỉ ghi số tiền, địa chỉ và giờ. Nó không ghi lý do.

Điều tôi nói chắc được thì ít hơn nhiều. Đó là tiền thật, được gửi một lần. Kể từ đó nó nằm ở địa chỉ này cùng với mọi khoản khác, và chưa đi đâu.

Nếu bạn tự mở giao dịch đó, bạn sẽ thấy đúng những gì tôi thấy. Một đầu vào, một đầu ra, một khoản phí nhỏ. Không có ghi chú nào kèm theo.

Hàng chục nghìn khoản 546 satoshi

Con số làm tôi ngồi lâu nhất là 546. Trong 79.687 khoản gửi vào, 82,1% có đúng 546 satoshi. Không hơn, không kém một satoshi nào.

Tính theo giá trị thì chúng gần như không có gì. 65.404 khoản ấy cộng lại được 0,35710584 BTC. Chỉ bằng 0,62% số coin ở địa chỉ.

546 cũng có nguồn gốc rõ ràng. Đó là mức nhỏ nhất gửi được tới một địa chỉ kiểu cũ bắt đầu bằng số 1, theo luật mặc định của Bitcoin Core. Khoản nào nhỏ hơn thì các nút coi là bụi và không chuyển tiếp. Trong file policy.cpp của mã nguồn có chú thích ghi thẳng «546 satoshis at the default rate».

Vậy ai gửi 546 satoshi là đang gửi lượng ít nhất mạng cho phép. Mục đích không nằm ở số tiền. Họ cần một giao dịch có một đầu ra trỏ tới địa chỉ này. 546 là cái giá thấp nhất cho đầu ra đó.

Mốc thời gian cho thấy rõ nhất. Trước năm 2023, cả địa chỉ chỉ nhận 15 khoản 546 satoshi. Riêng năm 2023 có 2.050 khoản. Năm 2024 có 35.265 khoản. Tính từ năm 2023 tới nay có 95,5% tổng số khoản từng gửi vào địa chỉ.

Bảng dưới đếm theo năm, tới khối 968.475. Cột cuối là số khoản đúng 546 satoshi.

Muốn biết ai gửi, tôi rút ngẫu nhiên 400 khoản để mở từng cái. Tôi dùng hạt giống ngẫu nhiên 20260925. Ai muốn làm lại cũng sẽ rút ra đúng những khoản đó.

Trong mẫu, 78,5% số khoản đến từ địa chỉ bắt đầu bằng bc1p. Đó là Taproot, một kiểu địa chỉ đời mới của bitcoin. Không có khoản nào trước năm 2023 trong mẫu đến từ bc1p.

Trong mẫu còn có 22,0% khoản mang thêm một đầu ra đặc biệt mở đầu bằng OP_RETURN OP_13. Theo bản đặc tả, đó là dấu của Runes. Runes là một cách phát hành và chuyển token ngay trên bitcoin.

Tức là những giao dịch đó đang chuyển token. Địa chỉ genesis chỉ là một đầu ra nhận 546 satoshi trong đó. Vì sao họ chọn đúng địa chỉ này thì sổ cái không ghi.

Có một khoản làm tôi dừng lại. Ngày 25 tháng 10 năm 2025, một giao dịch gửi vào đây kèm theo nguyên một bức ảnh nặng 42.681 byte, ghi thẳng lên chuỗi. Ảnh là suy đoán của ai đó về danh tính Satoshi. Tôi không nhắc tên người trong ảnh. Danh tính Satoshi tới giờ vẫn chưa được làm rõ.

Ngày 3 tháng 1 hằng năm cũng có người gửi. Năm 2025 có 41 khoản rơi đúng vào ngày đó. Cả năm ấy có 19.230 khoản gửi vào.

Vậy địa chỉ này nhận lời tưởng nhớ hay nhận dấu vết token? Tùy cách đếm. Đếm theo số khoản thì phần lớn là token. Đếm theo giá trị thì ngược lại. Chỉ 13 khoản từ 1 BTC trở lên đã chiếm 84,5% số coin.

Trong nhóm đó có hai khoản 4 BTC gửi năm 2013 và năm 2023. Khoản 26,9 BTC năm 2024 tất nhiên cũng nằm trong đó. Một nhóm nhỏ gửi coin thật. Hàng chục nghìn khoản còn lại gần như không có giá trị.

Quy ra tiền Việt, và điều còn lại

Những gì ở trên thì năm nào đọc lại cũng vậy. Phần này thì không. Giá ở đây là giá lúc tôi kiểm tra, vào 04:22 UTC ngày 25/9/2026. Theo giờ Việt Nam là 11 giờ 22. Tới lúc bạn đọc thì nó đã khác.

Giá bitcoin tính bằng đô là trung bình từ 4 nguồn công khai. Tôi lấy hai lần để so. Kết quả là 84.109 USD cho 1 BTC.

Đổi sang tiền Việt thì phải nói rõ cách làm. Sàn lớn không có cặp BTC đổi thẳng sang VND. Nên tôi lấy giá USDT trên Binance P2P, tức giá người Việt đang thật sự bỏ tiền mua đô kỹ thuật số. Rồi tôi nhân với giá BTC tính bằng đô. Cách đó cho ra 1 BTC khoảng 2.180.189.648 đồng.

Dòng thứ hai chỉ là một phép nhân. Không ai tiêu được 50 BTC ấy, nên con số kia không đổi được thành tiền trong túi ai.

Khi thấy tin «ví Satoshi thức giấc», tôi làm một việc trước tiên. Tôi tìm xem tin đó nói tới địa chỉ nào. Rồi tôi dán địa chỉ vào một trang tra cứu khối và xem có khoản nào đi ra không. Với 1A1zP1…, tính tới khối 968.475 thì chưa có khoản nào.

Tin như vậy có thể nói về một ví khác từ những năm đầu, và có thể đúng với ví đó. Chỉ cần xem đó có phải địa chỉ genesis hay không. Và tiền đi vào khác tiền đi ra. Một khoản gửi vào không làm địa chỉ nào «thức giấc».

Khi hai trang cho ra hai số dư khác nhau, tôi xem mỗi trang đang đếm cái gì. Trang này đếm địa chỉ. Trang kia đếm cả khóa công khai. Lệch 50 BTC không có nghĩa là trang nào sai.

Gửi đi rồi là không lấy lại được. 79.687 khoản gửi vào đây vẫn nằm nguyên đó. Không người gửi nào rút về được. Nếu bạn lỡ gửi nhầm mạng hoặc nhầm địa chỉ, bài đó nói rõ cái gì còn cứu được và cái gì thì không.

Ví của bạn cũng có thể nhận những khoản nhỏ lạ hay token không rõ từ đâu. Ở địa chỉ genesis thì chuyện đó xảy ra hàng chục nghìn lần. Cách phân biệt airdrop thật với bẫy rút sạch ví nằm ở bài riêng.

Điều cuối là khóa riêng. 50 BTC đầu tiên không ai tiêu được, vì luật của mạng bỏ chúng ra ngoài. Phần còn lại chỉ tiêu được bằng đúng một khóa riêng. Coin trong ví bạn cũng vậy. Có bài riêng về ví tiền mã hóa thật ra giữ cái gì, về lỡ lộ cụm từ khôi phục thì làm gì, và về ví cứng bảo vệ được gì.

Nếu bạn mới bắt đầu, có hai bài nên đọc trước là bitcoin là gì và mua bitcoin thế nào. Còn nếu thích chuyện kiểu này, khoản trả mười nghìn bitcoin cho hai chiếc pizza năm 2010 cũng được đọc thẳng từ sổ cái.

Muốn tự mua một ít bitcoin để thử gửi và tra cứu? Hai sàn dưới đây có mã giới thiệu của chúng tôi.

Tiết lộ liên kết tiếp thị: một số liên kết là liên kết đối tác. Chúng tôi có thể nhận hoa hồng mà bạn không tốn thêm chi phí. Đây không phải là lời khuyên đầu tư.

Câu hỏi thường gặp

Đọc tiếp: bitcoin là gì, nói cho dễ hiểu