Rất nhiều người mở tab Futures và bắt đầu chọn ‘mấy x’ trước khi kịp hỏi mình đang mua cái gì. Bài này kéo bạn lùi lại một bước: dưới cùng một mã BTC là hai sản phẩm khác hẳn nhau, một bên là sở hữu coin thật, một bên là cầm một hợp đồng về giá. Hiểu rõ cơ chế của từng bên, bạn sẽ tự thấy vì sao đòn bẩy càng cao thì giá thanh lý càng nằm sát giá vào lệnh, và quan trọng hơn, chọn được đúng công cụ cho việc mình cần làm. Ở đây không có lời khuyên nên hay không nên chơi futures, chỉ có cơ chế và con số, còn quyết định cuối cùng luôn là của bạn.

1. Cùng một mã BTC, hai tab hoàn toàn khác nhau

Mở app của bất kỳ sàn lớn nào, bạn sẽ thấy hai chữ nằm cạnh nhau ở đầu màn hình: Spot và Futures. Bấm tab nào thì cũng ra một cặp giống hệt như BTC/USDT, cùng một biểu đồ nến, cùng một con số giá đang nhảy. Vì hai màn hình gần như không khác gì nhau, nhiều người mặc định bấm tab nào cũng ra cùng một thứ, và một câu hỏi cơ bản dễ bị lướt qua: thật ra mình đang mua cái gì.

Đây là chỗ dễ nhầm nhất và cũng quan trọng nhất. Dưới cùng một mã BTC là hai sản phẩm khác hẳn nhau. Ở tab Spot, bạn bỏ tiền ra và nhận về coin thật, nó thuộc về bạn. Ở tab Futures, bạn không cầm coin nào cả, bạn đang mở một hợp đồng về giá của coin đó, một vị thế lời lỗ theo hướng giá lên hay xuống. Hai thứ này khác nhau ở ba câu hỏi cốt lõi mà bài viết này xoay quanh: bạn đang sở hữu cái gì, khi nào nó có thể biến mất khỏi tay bạn, và chi phí thực sự khác nhau ra sao.

Sự nhầm lẫn này dễ hiểu, vì giao diện của hai tab gần như y hệt nhau: cùng biểu đồ, cùng cặp giao dịch, cùng nút mua bán màu xanh đỏ. Chỉ có vài chi tiết nhỏ khác đi, như ô chọn đòn bẩy hay dòng hiển thị giá thanh lý, mà người mới thường lướt qua. Nhưng đằng sau lớp giao diện giống nhau đó là hai cỗ máy vận hành theo nguyên tắc khác hẳn, và chính vì bề ngoài quá giống nhau nên sự nhầm lẫn dễ kéo dài mà không mấy ai để ý.

Bài này không bảo bạn nên chơi Spot hay Futures, và cũng không đứng ra phân định bên nào. Futures là một công cụ hợp lệ với những mục đích rất rõ ràng (phòng hộ, mở vị thế hai chiều, dùng vốn hiệu quả hơn), y như con dao trong bếp có việc của nó. Mục tiêu ở đây chỉ là để bạn hiểu chính xác cơ chế của từng bên, rồi tự chọn cho đúng nhu cầu của mình.

2. Trước khi chọn ‘mấy x’: lùi lại một bước

Ở Việt Nam, hợp đồng vĩnh cửu (perp) đã quá quen thuộc. Trong các nhóm chat, câu chuyện thường bắt đầu thẳng từ giữa: “vào 20x hay 50x”, “kèo này gồng được không”. Con số đòn bẩy được nhắc trước cả khi ai đó kịp hỏi phần nền: đằng sau con số x đó là cái gì.

Phần nền bị nhảy cóc đó chính là chỗ bài này kéo bạn lùi lại một bước. Con số 20x hay 50x không phải là “mức lời”, nó là hệ số phóng to áp lên một hợp đồng, và nó phóng to cả hai chiều: lời và lỗ bằng đúng một tỉ lệ. Muốn hiểu vì sao ký quỹ có thể tụt xuống dưới ngưỡng duy trì và vị thế bị đóng chỉ sau một nhịp giá ngắn, bạn phải hiểu trước cái hợp đồng nằm dưới con số đó vận hành thế nào.

Cho nên thứ tự trong bài sẽ ngược với thói quen: đi từ “bạn đang cầm cái gì trong tay” trước, rồi mới dùng chính con số đòn bẩy để cho thấy cơ chế thanh lý hoạt động ra sao. Không có phần nào ở đây khuyên bạn tăng hay giảm đòn bẩy, mà chỉ trình bày cơ chế và con số để bạn tự đối chiếu.

Nếu bạn hoàn toàn mới và còn đang lăn tăn cả chuyện mở tài khoản, có thể xem trước bài cách bắt đầu với tiền mã hóa để nắm phần cơ bản, rồi quay lại đây.

3. Futures là cầm một hợp đồng về giá, không phải cầm coin

Bắt đầu từ chính thứ bạn cầm trong tay khi mở một lệnh futures. Đó là một hợp đồng, không phải bitcoin. Hợp đồng này thỏa thuận rằng lời lỗ của bạn sẽ bám theo giá bitcoin. Nếu bạn mở lệnh mua (long) và giá lên, hợp đồng có lãi. Nếu bạn mở lệnh bán (short) và giá xuống, hợp đồng cũng có lãi. Điểm mấu chốt: trong suốt quá trình đó, không có đồng bitcoin nào thực sự về tay bạn.

Để thấy rõ sự khác biệt, hãy so hai hành động cùng bỏ ra 1.000 USDT. Ở Spot, 1.000 USDT đổi lấy một lượng bitcoin cụ thể nằm trong tài khoản bạn, giá lên xuống thế nào thì số coin vẫn là của bạn. Ở futures, 1.000 USDT có thể được dùng làm ký quỹ để mở một vị thế lớn hơn nhiều lần, và cái bạn nắm là quyền lời lỗ theo giá, kèm một loạt điều kiện đi theo hợp đồng. Cùng một số tiền, hai thứ nhận về khác nhau hoàn toàn về bản chất.

Vì thứ bạn cầm là một hợp đồng chứ không phải tài sản, ba hệ quả đi theo ngay:

Không rút được, không tự lưu ký. Không có coin thì không có gì để chuyển ra ví. Vị thế futures chỉ tồn tại bên trong tài khoản phái sinh của sàn. Đây là lý do khiến nhiều người bối rối khi lần đầu tìm nút “rút” trong ví Futures mà không thấy.

Có ký quỹ. Để mở hợp đồng, bạn không cần bỏ ra toàn bộ giá trị. Bạn chỉ đặt cọc một phần gọi là ký quỹ (margin). Phần đặt cọc này là thứ neo giữ vị thế của bạn, và cũng là thứ có thể bị lấy đi nếu giá đi ngược.

Có thanh lý và có funding. Vì chỉ đặt cọc một phần, sàn cần một cơ chế để bảo vệ khoản chưa được đảm bảo. Cơ chế đó là thanh lý: khi phần ký quỹ mỏng đi tới ngưỡng, sàn tự đóng vị thế. Song song, một khoản gọi là phí funding chạy đều đặn giữa hai phía long và short. Cả hai thứ này Spot đều không có, và chúng là lý do futures cần được hiểu bằng cơ chế trước khi chạm vào.

4. Đòn bẩy thật ra là gì: cùng một hệ số phóng to cả lãi lẫn lỗ

Bây giờ mới tới con số x mà mọi người hay bắt đầu. Đòn bẩy (leverage) là việc bạn mở một vị thế lớn gấp nhiều lần số ký quỹ mình bỏ ra. Đặt cọc 100 USDT, chọn 10x, bạn đang điều khiển một vị thế trị giá 1.000 USDT. Chọn 20x thì là 2.000 USDT. Một số sàn cho mức rất cao, còn cụ thể tối đa bao nhiêu thì tùy sàn và tùy thời điểm nên không có con số cố định.

Đòn bẩy phóng to cả hai chiều bằng đúng một hệ số. Với vị thế 10x:

• Giá đi đúng hướng 1% thì phần ký quỹ của bạn biến động khoảng 10%.
• Giá đi ngược 1% thì phần ký quỹ cũng mất khoảng 10%.
• Giá đi ngược 10% thì về lý thuyết phần ký quỹ 100 USDT của bạn đã bị xóa gần hết, và vị thế bị đóng trước khi kịp về 0.

Đây là điểm khác biệt về loại rủi ro so với Spot, chứ không đơn thuần nằm ở mức độ nặng nhẹ. Ở Spot, giá giảm 10% thì tài sản bạn giảm 10%, bạn vẫn giữ coin. Ở futures đòn bẩy, cùng mức giảm 10% đó có thể lấy đi toàn bộ khoản ký quỹ của vị thế, và chuyện cháy sạch ký quỹ như vậy xảy ra rất thường. Nhưng trần mất mát thực tế được định bởi chế độ ký quỹ: chọn cô lập thì dừng ở đúng phần ký quỹ gán cho vị thế đó, chọn chéo thì dừng ở toàn bộ số dư ví futures. Lỗ vượt quá cả số vốn đó (tức mắc nợ thật) thì về lý thuyết là có nhưng rất hiếm, vì các sàn lớn chặn nó ngay trong thị trường bình thường bằng nhiều lớp: thanh lý bắt buộc đóng vị thế trước khi số dư về 0, quỹ bảo hiểm hấp thụ phần lỗ lỡ vượt ký quỹ, và cơ chế bảo vệ số dư âm gần như là mặc định. Đây mới là khác biệt so với Spot, nơi khoản mất luôn dừng ở đúng số tiền bỏ vào.

Một ví dụ bằng con số cho dễ hình dung

Giả sử bạn có 200 USDT và mở một vị thế long BTC ở mức 5x, tức vị thế danh nghĩa 1.000 USDT. Nếu giá bitcoin tăng 8%, vị thế 1.000 USDT đó lãi 80 USDT, tương đương 40% trên phần vốn 200 USDT của bạn. Nghe rất hấp dẫn. Nhưng đảo chiều lại: nếu giá giảm 8%, bạn cũng mất 80 USDT, tức 40% vốn, chỉ với một nhịp giảm mà ở Spot chỉ làm tài sản của bạn nhẹ đi đúng 8%. Cùng một hệ số 5x đang làm cả hai việc đó, không thể tách rời chiều lời khỏi chiều lỗ.

Đẩy hệ số lên 20x với cùng 200 USDT, vị thế thành 4.000 USDT. Lúc này giá chỉ cần nhích 2% theo hướng có lợi là bạn lãi 80 USDT, nhưng giá nhích ngược 2% cũng lấy đi 80 USDT, và giá đi ngược khoảng 5% là toàn bộ 200 USDT ký quỹ gần như bị xóa. Con số x không đổi bản chất tài sản, nó chỉ đổi tốc độ mà cả lãi lẫn lỗ chạy tới bằng đúng một hệ số cho cả hai chiều.

5. Thanh lý hoạt động ra sao: ký quỹ duy trì, mark price và vùng đệm

Thanh lý (thường gọi là “cháy”) là lúc phần ký quỹ của bạn tụt xuống dưới một ngưỡng gọi là ký quỹ duy trì (maintenance margin), và sàn tự động đóng vị thế để khoản lỗ không lan sang phần chưa được đảm bảo. Mức giá xảy ra chuyện đó gọi là giá thanh lý. Ký quỹ duy trì thường vào khoảng 0,5% đến 1% giá trị danh nghĩa, tùy sàn và tùy hợp đồng.

Sàn nhìn vào giá nào để quyết định thanh lý?

Sàn phán quyết dựa trên giá đánh dấu (mark price), một mức giá tham chiếu được tính từ nhiều nguồn, chứ không lấy giá khớp lệnh gần nhất trên một sàn đơn lẻ. Cơ chế này để tránh việc một cú giật giá chớp nhoáng trên riêng một sàn quét thanh lý oan hàng loạt vị thế. Nói cách khác, giá trên đúng sàn bạn đang mở lệnh có thể nhấp nháy xuống một chút mà vị thế vẫn chưa bị đóng, vì mark price mới là thứ được dùng để phán quyết.

Đòn bẩy càng cao, giá thanh lý càng sát giá vào lệnh

Đây là phần đáng nhìn kỹ nhất, và nó chỉ là số học nên không bao giờ lỗi thời. Vùng đệm là khoảng cách từ giá vào lệnh tới giá thanh lý. Đòn bẩy càng lớn, vùng đệm càng mỏng:

Giá thanh lý nằm ở đâu, tính thử một lệnh

Lấy một vị thế long BTC vào lệnh ở mức giá 100.000 với đòn bẩy 10x. Vùng đệm xấp xỉ 10%, nên giá thanh lý rơi vào khoảng 90.000, tức chỉ cần giá đánh dấu tụt về vùng đó là vị thế bị đóng. Nếu cùng lệnh đó nhưng để 20x, vùng đệm còn khoảng 5% và giá thanh lý dời lên gần 95.000, sát giá vào lệnh hơn hẳn. Vẫn con số 100.000 ban đầu, nhưng chỉ đổi mức đòn bẩy là khoảng cách an toàn co lại một nửa.

Một điểm hay bị bỏ qua: giá thanh lý không cố định suốt đời. Nếu bạn nạp thêm ký quỹ vào vị thế, giá thanh lý lùi ra xa hơn. Nếu funding trừ dần vào số dư, hoặc bạn rút bớt ký quỹ, nó xích lại gần. Cho nên vùng đệm là thứ động, cần nhìn lại chứ không phải đặt xong rồi quên.

Các con số trên chưa trừ phí và funding, nên vùng đệm thực tế còn hẹp hơn một chút. Đây là toàn bộ nội dung của câu “đòn bẩy cao thì cháy nhanh”, được viết ra bằng phép chia thay vì bằng cảm giác: 20x nghĩa là bạn chỉ có khoảng 5% khoảng cách trước khi vị thế bị đóng.

6. Spot là mặt ngược lại: coin về tài khoản, rút ra tự giữ được

Đặt tab Futures sang một bên và nhìn tab Spot, mọi thứ vừa nói ở trên đảo ngược lại. Khi bạn mua BTC ở tab Spot, giao dịch rất thẳng: bạn trả USDT (hoặc tiền pháp định qua P2P) và nhận về đúng lượng bitcoin tương ứng. Từ giây đó, số coin đó là tài sản của bạn. Nó nằm trong số dư Spot của tài khoản, và bạn có thể rút nó ra một chiếc ví tiền mã hóa của riêng mình để tự lưu ký, tức là tự giữ khóa, không phụ thuộc vào sàn nữa.

Ba tính chất định nghĩa Spot

Có sở hữu và rút được. Coin là của bạn, chuyển đi đâu tùy bạn. Đây là điểm mà futures không có: một vị thế futures không phải là coin, nên không có chuyện rút nó ra ví.

Không có hạn. Bạn mua rồi giữ bao lâu cũng được, một tháng hay năm năm. Không có ngày đáo hạn, không có phí duy trì vị thế trôi qua mỗi vài giờ.

Không có thanh lý bắt buộc. Đây là tính chất quan trọng nhất và hay bị quên. Ở Spot không tồn tại khái niệm cháy tài khoản. Giả sử bạn mua BTC rồi giá giảm 70%, số dư của bạn giảm theo trên màn hình, nhưng bạn vẫn còn nguyên số coin đó. Không ai đóng lệnh thay bạn. Chừng nào bạn chưa tự bán, khoản đầu tư của bạn không về 0 (trừ trường hợp bản thân dự án sập, đó là rủi ro của tài sản chứ không phải của cơ chế giao dịch).

Có một chi tiết nhỏ nhưng đáng nói về chữ “sở hữu”. Khi coin còn nằm trong tài khoản Spot của sàn, về mặt kỹ thuật sàn đang giữ khóa hộ bạn, giống như tiền trong tài khoản ngân hàng. Bạn thật sự tự lưu ký chỉ khi rút coin ra một ví mà bạn giữ khóa riêng. Điểm khác biệt cốt lõi với futures vẫn giữ nguyên: ở Spot bạn có quyền rút coin ra và tự giữ bất cứ lúc nào, còn ở futures thì không có coin nào để rút. Ai muốn hiểu kỹ phần ví và khóa riêng có thể xem bài ví tiền mã hóa.

Nói cách khác, cái tối đa bạn có thể mất khi mua Spot bị chặn ở đúng số tiền đã bỏ vào. Không hơn. Chính đặc điểm này khiến Spot hợp với người muốn nắm giữ dài hạn, muốn tự cầm tài sản, và với người mới còn đang làm quen. Muốn tối ưu chi phí lúc mua, bạn có thể tham khảo cách mua bitcoin phí thấp.

7. Hợp đồng vĩnh cửu: ‘vĩnh cửu’ không có nghĩa là để đó bao lâu cũng vô sự

Gần như mọi thứ người Việt gọi là “chơi futures” thực ra là một loại cụ thể: hợp đồng vĩnh cửu (perpetual, hay gọi tắt là perp). Đây là dạng phổ biến áp đảo trong crypto, đến mức tab “Futures” trên phần lớn các sàn mặc định chính là perp.

Hợp đồng tương lai truyền thống (trên thị trường hàng hóa, chứng khoán) có ngày đáo hạn: đến hạn thì hợp đồng đóng lại và thanh toán. Perp thì bỏ luôn ngày đáo hạn đi. Bạn giữ vị thế bao lâu tùy ý, không bị buộc tất toán theo lịch.

Không đáo hạn thì lấy gì neo giá vào giá thật?

Đây là câu hỏi hay. Một hợp đồng vĩnh cửu về giá bitcoin, nếu không có gì kéo lại, hoàn toàn có thể trôi lệch khỏi giá bitcoin thật ngoài thị trường Spot. Cơ chế giữ nó bám sát là phí funding. Nôm na: khi giá perp cao hơn giá Spot, những người đang long phải trả một khoản nhỏ cho những người đang short, và ngược lại. Dòng tiền qua lại này tạo áp lực kéo giá perp về sát giá thật.

Vì sao gần như mọi lệnh futures crypto đều là perp mà không phải loại có đáo hạn? Một phần vì nó tiện: người giao dịch không phải canh ngày tất toán rồi mở lại vị thế mới. Phần khác vì thanh khoản dồn hết về perp, tức là lượng người mua bán đông, khớp lệnh nhanh và chênh lệch giá mua bán hẹp, nên ai vào sau cũng có xu hướng chọn nơi đông nhất. Kết quả là perp trở thành mặc định, tới mức nhiều người dùng futures nhiều năm mà chưa từng chạm vào một hợp đồng có ngày đáo hạn.

Có một hiểu lầm rất phổ biến quanh chữ “vĩnh cửu”. Nhiều người nghĩ vì không có ngày đáo hạn nên hết áp lực thời gian, cứ để lệnh đó bao lâu cũng chẳng sao. Về mặt cơ chế thì ngược lại. Cái không có hạn chỉ là bản thân hợp đồng, còn vị thế bạn đang mở vẫn có hai thứ âm thầm vận hành theo từng giờ bạn giữ lệnh. Thứ nhất là giá thanh lý, luôn nằm chờ sẵn và sẽ đóng vị thế nếu giá đi ngược đủ xa. Thứ hai là phí funding, cứ vài giờ lại cộng hoặc trừ vào số dư kể cả khi bạn không đụng gì tới lệnh. Cả hai đều bám theo khoảng thời gian bạn giữ vị thế, chứ không liên quan gì tới chuyện hợp đồng có ngày đáo hạn hay không, nên một vị thế perp để càng lâu thì càng phải tính tới tác động của chúng.

8. Funding: khoản tiền chạy qua lại giữa long và short mỗi vài giờ

Phí funding là khoản tiền chạy qua lại giữa phía long và phía short trong hợp đồng vĩnh cửu, thường thanh toán theo chu kỳ vài giờ một lần (phổ biến là mỗi 8 giờ, tùy sàn). Đây không phải khoản sàn thu về như phí giao dịch. Nó là khoản người ở phía này trả cho người ở phía kia, sàn chỉ đứng làm trung gian.

Ai trả cho ai

Chiều của funding phụ thuộc vào việc giá perp đang cao hơn hay thấp hơn giá Spot:

• Khi phe long đông và giá perp cao hơn Spot, long trả cho short. Đây là cách kéo giá perp xuống sát giá thật.
• Khi phe short đông và giá perp thấp hơn Spot, short trả cho long, kéo giá perp lên lại.

Funding vẫn chạy dù bạn không mua bán gì cả. Chỉ cần bạn còn giữ vị thế qua thời điểm thanh toán funding, số dư của bạn sẽ cộng hoặc trừ một khoản, kể cả khi bạn ngồi im. Với một vị thế giữ nhiều ngày trong lúc funding nghiêng mạnh về phía bạn phải trả, khoản này cộng dồn có thể ăn mòn phần lãi. Có trường hợp bạn đoán đúng hướng giá mà rốt cuộc vẫn lỗ, đơn giản vì funding đã trừ đều đặn suốt thời gian giữ lệnh.

Một ví dụ funding cộng dồn

Giả sử bạn giữ một vị thế long danh nghĩa 5.000 USDT, và funding đang ở mức 0,01% mỗi chu kỳ, nghiêng về phía long phải trả. Mỗi lần thanh toán, bạn trả 0,5 USDT. Nghe rất nhỏ. Nhưng với chu kỳ 8 giờ, một ngày có ba lần, một tuần là hơn 20 lần. Giữ vị thế đó hai tuần trong lúc funding vẫn nghiêng về phía bạn trả, tổng cộng đã hơn 20 USDT rời khỏi số dư mà bạn chưa hề bấm mua bán gì. Vào những giai đoạn thị trường một chiều mạnh, mức funding có thể cao hơn con số ví dụ này nhiều lần, và khoản cộng dồn tương ứng lớn hơn.

Chiều của funding cũng có thể có lợi cho bạn. Nếu bạn đang ở phía nhận (ví dụ short khi thị trường nghiêng long), funding lại cộng vào số dư đều đặn. Đó là lý do một số người xây chiến lược quanh chính funding. Funding luôn có mặt và luôn có chiều, chứ không phải một khoản trung tính bằng 0.

Đây cũng là một phần câu trả lời cho “vì sao phí futures nhìn có vẻ rẻ”. Con số phần trăm phí giao dịch của futures thường thấp hơn Spot, nhưng funding là một dòng chi phí (hoặc thu nhập) riêng, không hiện ra trong bảng phí giao dịch, mà nằm trong lịch sử funding.

9. Ký quỹ cô lập và ký quỹ chéo: rủi ro bị nhốt hay lan ra cả tài khoản

Khi mở futures, sàn cho bạn chọn giữa hai chế độ ký quỹ, và lựa chọn này quyết định rủi ro nằm gọn trong một vị thế hay lan ra cả tài khoản.

Ký quỹ cô lập (isolated). Bạn chỉ đưa vào vị thế đúng phần ký quỹ đã gán cho nó. Nếu vị thế bị thanh lý, bạn mất đúng phần đó, phần còn lại trong tài khoản không bị đụng tới. Rủi ro bị “nhốt” trong lệnh đó, nên bạn biết chính xác con số tối đa có thể mất ngay từ lúc mở.

Ký quỹ chéo (cross). Toàn bộ số dư trong ví futures được dùng làm ký quỹ chung. Ưu điểm là vị thế khó bị thanh lý hơn vì có cả tài khoản đỡ phía sau. Mặt còn lại: nếu một vị thế đi ngược đủ mạnh, nó có thể kéo theo toàn bộ số dư đó. Một lệnh có thể ảnh hưởng tới tất cả.

Không có chế độ nào “đúng” tuyệt đối, vì chúng phục vụ cách chơi khác nhau. Người dùng cross thường là người quản lý nhiều vị thế và muốn số dư đỡ lẫn nhau. Mỗi lựa chọn có một tính chất riêng: cô lập cho bạn một trần thiệt hại rõ ràng, còn chéo đánh đổi sự rõ ràng đó lấy khả năng trụ lâu hơn.

10. Phí Spot tính trên giá trị giao dịch, phí Futures trên danh nghĩa cộng funding

Nhiều người nhìn bảng phí thấy futures có phần trăm thấp hơn Spot rồi kết luận futures rẻ hơn. Cách so đó bỏ sót cái quan trọng nhất: phí được tính trên cái gì.

Spot tính phí trên giá trị giao dịch

Ở Spot, phí maker/taker áp trên đúng số tiền bạn giao dịch. Mua 1.000 USDT bitcoin với phí taker 0,1% thì bạn trả 1 USDT. Sòng phẳng, dễ tính, và đó là toàn bộ chi phí (chi tiết cách tối ưu nằm ở bài mua bitcoin phí thấp).

Futures tính phí trên giá trị danh nghĩa, cộng funding

Ở futures, phí áp trên giá trị danh nghĩa (notional), tức là quy mô vị thế sau khi đã nhân đòn bẩy, chứ không phải trên số ký quỹ bạn bỏ ra. Đặt cọc 100 USDT ở mức 10x nghĩa là vị thế danh nghĩa 1.000 USDT, và phí tính trên 1.000 đó. Cho nên dù phần trăm phí thấp hơn, cơ số để nhân lại lớn hơn nhiều lần. Cộng thêm funding chạy theo chu kỳ, tổng chi phí thực của một vị thế futures giữ lâu có thể lớn hơn nhiều so với ấn tượng ban đầu từ con số phần trăm.

Thử một con số cho dễ thấy. Bạn có 500 USDT. Ở Spot, mua đúng 500 USDT bitcoin với phí 0,1% tốn 0,5 USDT, xong. Ở futures, dùng 500 USDT làm ký quỹ ở mức 10x tạo vị thế danh nghĩa 5.000 USDT; dù phí chỉ 0,05%, nó áp trên 5.000 nên đã là 2,5 USDT cho một lần mở, và bạn còn trả tương tự khi đóng, cộng funding suốt thời gian giữ. Cùng một số vốn 500 USDT, chi phí giao dịch ở hai bên chênh nhau nhiều lần, đúng như những gì con số phần trăm một mình không nói ra.

Vậy nên khi so chi phí, đừng chỉ so hai con số phần trăm. Hãy nhân phần trăm với cơ số thật (giao dịch thực với Spot, danh nghĩa với futures) rồi cộng thêm funding cho phần giữ lệnh.

11. Cái nào hợp với ai: không phải cái nào hơn, mà mục đích khác nhau

Câu hỏi đúng không phải “cái nào tốt hơn” mà là “cái nào hợp với việc mình đang cần làm”. Hai công cụ này phục vụ hai mục đích khác nhau, và dùng sai chỗ thì cả hai đều thành công cụ tồi.

Spot hợp với: người muốn nắm giữ dài hạn, người muốn thật sự sở hữu tài sản và tự lưu ký vào ví riêng, người mới muốn khoản mất tối đa được chặn ở đúng số tiền bỏ vào, và người tích lũy đều đặn theo kiểu mua trung bình giá (DCA). Nếu mục tiêu của bạn là “mua và giữ”, Spot gần như luôn là câu trả lời.

Futures hợp với: người cần phòng hộ (ví dụ đang giữ nhiều coin Spot và muốn mở một vị thế short để bù rủi ro giảm giá trong ngắn hạn), người muốn mở vị thế hai chiều, và người muốn dùng vốn hiệu quả cho mục đích ngắn hạn khi đã hiểu rõ cơ chế ký quỹ, thanh lý và funding. Đây là những mục đích chính đáng, và người dùng futures cho những việc này không có gì đáng chê trách.

Lấy một ví dụ phòng hộ cho cụ thể. Giả sử bạn giữ một lượng BTC ở Spot cho dài hạn và không muốn bán, nhưng lo một nhịp giảm ngắn hạn sắp tới. Bạn có thể mở một vị thế short futures với quy mô tương ứng: nếu giá giảm thật, phần lãi của vị thế short bù lại phần giảm giá trị của số BTC đang giữ; nếu giá tăng, phần lỗ của short được bù bởi số BTC lên giá. Kết quả là giá trị danh mục dao động ít hơn trong khoảng thời gian đó, mà bạn vẫn giữ nguyên coin thật ở Spot. Đây là một công dụng rất khác với chuyện “đánh x cao ăn nhanh”, và nó cho thấy futures là một công cụ có vai trò riêng.

Bảng cho thấy Spot và futures không nằm trên cùng một thước đo “an toàn hay nguy hiểm”; chúng khác nhau về bản chất công cụ, nên cách chọn là nhìn theo mục đích của mình rồi lấy ô tương ứng.

12. Ở Việt Nam thực tế mua Spot và giao dịch Futures ở đâu

Ở Việt Nam, cả Spot lẫn futures trên thực tế đều đi qua các sàn quốc tế. Khung cấp phép trong nước vẫn đang ở giai đoạn xây dựng và thí điểm, nên tính tới thời điểm hiện tại chưa có cổng nội địa được cấp phép đầy đủ cho hai loại giao dịch này. Đây là bối cảnh cần nói thẳng và trung lập, không tô hồng cũng không hù dọa.

Vốn thường đi qua P2P

Vì chưa có kênh nạp tiền pháp định trực tiếp phổ biến, đa số người dùng nạp vốn qua P2P: mua stablecoin như USDT bằng VND từ người bán trên chính sàn, rồi dùng USDT đó để mua Spot hoặc mở futures. Khi đi qua P2P, có vài thứ đi kèm bạn nên biết trước:

• Chọn người bán có uy tín, nhiều giao dịch, và luôn giao dịch bên trong hệ thống ký quỹ (escrow) của sàn thay vì chuyển ngoài, để tránh các chiêu lừa quanh việc chuyển khoản ngân hàng.
• Khi rút USDT về ví hay chuyển giữa các sàn, chọn đúng mạng lưới để phí không bị đắt oan, phần này có ở bài USDT nên chọn mạng nào rẻ.
• Nghĩa vụ thuế và quy định pháp lý cho giao dịch tài sản số ở Việt Nam vẫn đang được hoàn thiện, trong đó có các quy định về xử phạt với giao dịch ngoài khuôn khổ cấp phép. Đây là trách nhiệm tự tìm hiểu của mỗi người, và bài này không phải tư vấn thuế hay pháp lý.

Một điểm cần nói thẳng và trung lập: vì các sàn nội địa được cấp phép đầy đủ chưa sẵn sàng, người ở Việt Nam muốn giao dịch futures trên thực tế gần như chỉ có đường qua sàn quốc tế. Điều này không phải để cổ vũ bạn đổ sang futures, cũng không phải để ngăn cản. Nó chỉ là mô tả đúng bối cảnh, kèm nhắc rằng khi vốn và giao dịch đi qua kênh quốc tế, phần trách nhiệm về tuân thủ, thuế và an toàn tài khoản nằm nhiều hơn ở phía bạn. Rất nhiều người vẫn chọn chỉ mua Spot và giữ dài hạn, đó là một lựa chọn hoàn toàn hợp lý.

Các sàn thường dùng

Những sàn dưới đây đều cung cấp cả Spot và hợp đồng vĩnh cửu trong cùng một tài khoản, nên bạn không cần mở nhiều nơi chỉ để thử từng loại. Việc niêm yết cụ thể, trần đòn bẩy và khu vực được phép dùng thay đổi theo trạng thái tài khoản và theo vùng, nên hãy kiểm tra ngay trên sàn thay vì tin một con số cố định. Danh sách so sánh đầy đủ nằm ở bài sàn giao dịch tốt nhất.

Nhắc lại cho rõ về góc nhìn: việc liệt kê những nơi này không có nghĩa là gợi ý bạn nên mở futures. Bạn hoàn toàn có thể chỉ dùng tab Spot ở đúng những sàn đó. Mục đích chỉ là cho biết trên thực tế người ở Việt Nam bắt đầu ở đâu, dù chọn Spot hay futures. Nếu muốn xem bố cục các tab và tính năng của một sàn cụ thể, có bài tính năng Binance.

13. Bốn yếu tố cấu hình cộng lại làm mỏng vùng đệm tới giá thanh lý

Khi một vị thế futures bị thanh lý, đằng sau thường là bốn yếu tố cấu hình xếp chồng lên nhau chứ không phải một biến cố đơn lẻ. Nhìn từng yếu tố một giúp thấy chính xác vùng đệm tới giá thanh lý mỏng đi ở chỗ nào. Phần này mô tả cấu trúc đó bằng cơ chế, để bạn đối chiếu với vị thế của mình.

1. Đòn bẩy rất cao. Chọn mức x lớn khiến vùng đệm tới giá thanh lý mỏng đi còn vài phần trăm, như bảng ở mục thanh lý đã cho thấy. Dư địa cho giá dao động gần như biến mất.
2. Ký quỹ chéo. Ở chế độ cross, khoản lỗ của một vị thế không bị nhốt lại mà có thể lấy từ toàn bộ số dư. Một lệnh sai có đường dẫn tới cả tài khoản.
3. Không đặt cắt lỗ. Không có mức thoát định sẵn thì vùng đệm vốn đã mỏng lại phụ thuộc vào việc bạn phản ứng kịp lúc giá chạy nhanh, điều rất khó khi thị trường biến động mạnh.
4. Funding cộng dồn. Giữ vị thế qua nhiều chu kỳ trong lúc funding nghiêng về phía phải trả, mỗi lần một ít, bào mòn thêm phần ký quỹ vốn đã sát ngưỡng.

Điểm đáng chú ý là chỉ cần hai trong bốn yếu tố này chồng lên nhau, vị thế đã ở thế rất mong manh. Đòn bẩy cao cộng cross, hay đòn bẩy cao cộng không cắt lỗ, đủ để một nhịp giá bình thường chạm giá thanh lý. Mục đích ở đây chỉ là vẽ ra bản đồ cơ chế: nếu bạn dùng futures, biết bốn yếu tố này nằm ở đâu giúp bạn thấy rõ vị thế của mình đang đứng chỗ nào.

14. Bảng thuật ngữ: hiểu đúng những từ hay bị nhầm

Những từ hay bị nhắc lẫn lộn trong các nhóm chat, gom lại một chỗ cho dễ tra:

Nếu bạn còn mơ hồ về những khái niệm nền như coin, ví hay blockchain thì nên chắc phần đó trước, ví dụ qua bài bitcoin là gì và staking là gì, rồi phần Spot/futures ở đây sẽ dễ vào hơn.

Câu hỏi thường gặp về Spot và Futures

So sánh các sàn để bắt đầu, dù bạn chọn Spot hay Futures →