“Cháy tài khoản” là cách nói quen thuộc, và nó gói gọn một chuỗi sự kiện mà phần lớn người dùng chưa từng xem qua. Vị thế đang mở, app hiển thị một mức giá thanh lý trông còn xa, thị trường rơi mạnh vài phút rồi bật lại, và khi mở app ra thì vị thế đã biến mất. Phóng to cây nến đó, đáy của nó vẫn nằm trên mức giá mà chính sàn đã ghi cho bạn. Khoảng cách giữa thứ hiện trên màn hình và thứ hệ thống thực sự làm là nơi tập trung gần như toàn bộ hiểu lầm về thanh lý, và phía sau không phải là sàn gian lận hay ai đó nhắm vào riêng tài khoản của bạn. Phía sau là một bộ quy tắc được công bố trong điều khoản hợp đồng mà hầu như không ai đọc trước lệnh đầu tiên. Bài này đi qua bộ quy tắc đó theo đúng thứ tự máy áp dụng: hệ thống nhìn mức giá nào, điều kiện nào thật sự kích hoạt việc đóng, ký quỹ duy trì lấy từ đâu, lệnh đóng cưỡng bức thu bao nhiêu, và hai bước còn lại sau khi quyết định của bạn hết hiệu lực. Nếu bạn vẫn đang cân nhắc có mở tab phái sinh hay không, bài so sánh spot và futures là điểm bắt đầu hợp lý hơn, còn bài này nối tiếp chỗ bài kia dừng lại.

1. “Cháy tài khoản” thật ra gộp chung ba chuyện khác nhau

Trước hết cần tách bạch mấy cách nói. “Cháy tài khoản” trong ngôn ngữ hằng ngày gộp chung ít nhất ba tình huống khác nhau, và ba tình huống đó có nguyên nhân riêng.

• Bị thanh lý một phần. Hệ thống cắt bớt khối lượng để kéo tỷ lệ ký quỹ về mức an toàn. Vị thế vẫn còn, nhưng nhỏ hơn và đã mất một khoản phí.
• Bị thanh lý toàn bộ. Phần còn lại của vị thế bị tiếp quản và đóng theo giá thị trường. Đây là tình huống mà đa số gọi là cháy.
• Bị đóng dù đang lãi. Vị thế thắng bị đóng để bù cho một vị thế vỡ nợ ở phía đối diện. Đây là cơ chế riêng, sẽ nói ở mục về giảm đòn bẩy tự động.

Ba tình huống này không cùng nguyên nhân, nên cách phòng cũng khác nhau. Gộp chung tất cả vào một câu “cháy” khiến người ta đi tìm sai chỗ, thường là tìm ở biểu đồ trong khi vấn đề nằm ở phần cài đặt và ở những con số nhỏ bên cạnh vị thế.

Trên điện thoại, các con số đó lại càng dễ bị bỏ qua. Màn hình hẹp nên tỷ lệ ký quỹ thường nằm trong phần phải bấm mở, còn thứ hiển thị to nhất là lãi lỗ và giá. Ai giao dịch bằng điện thoại nên tìm đúng ô tỷ lệ ký quỹ một lần vào lúc thị trường yên tĩnh, thay vì tìm nó lần đầu giữa một phiên giảm mạnh.

Nói rõ luôn để khỏi hiểu nhầm: bài này không khuyên dùng mức đòn bẩy nào, không nói lúc nào nên vào lệnh, cũng không bàn chuyện có nên chơi phái sinh hay không. Phòng hộ cho lượng coin đang nắm và mở vị thế hai chiều là công dụng bình thường của sản phẩm này, và nhiều người cẩn thận vẫn dùng tốt. Việc ở đây hẹp hơn: mô tả cỗ máy đủ chính xác để bạn quyết định gì cũng là quyết định khi đã nhìn thấy luật.

2. Trình tự thực tế: sáu bậc thang, bạn chỉ quyết được hai bậc đầu

Nhiều người hình dung thanh lý là một sự kiện duy nhất. Thực tế là một cái thang sáu bậc, và quyết định của bạn chỉ có giá trị ở hai bậc đầu.

1. Tỷ lệ ký quỹ tăng dần. Lỗ chưa hiện thực ăn vào số dư đỡ vị thế. Chưa mất đồng phí nào. Giảm khối lượng, thêm ký quỹ hay tự đóng đều còn nguyên.
2. Cảnh báo và chế độ chỉ đóng lệnh. Sàn gửi cảnh báo, rồi chuyển tài khoản sang trạng thái không cho mở vị thế mới, chỉ lệnh đóng mới đi qua. Đây là cửa ra cuối cùng với mức phí bình thường. Ở một số sàn, các lệnh giới hạn đang chờ cũng bị hủy tại bước này, nên lệnh mua trung bình giá mà bạn tưởng còn treo có thể đã không còn.
3. Thanh lý một phần. Máy cắt theo lát, ưu tiên vị thế kéo tỷ lệ ký quỹ về nhanh nhất, hạ dần xuống bậc quy mô thấp hơn cho tới khi tỷ lệ hồi phục. Mỗi lát đều chịu phí đóng cưỡng bức trên giá trị danh nghĩa của chính lát đó.
4. Thanh lý toàn bộ. Nếu cắt bớt không cứu được tỷ lệ, phần còn lại bị tiếp quản và đóng theo giá thị trường, phí trừ trước khi hoàn lại bất cứ thứ gì.
5. Quỹ bảo hiểm. Khớp tốt hơn giá phá sản thì phần dư chảy vào quỹ. Khớp xấu hơn thì phần thiếu do quỹ gánh.
6. Giảm đòn bẩy tự động. Chỉ dùng khi quỹ không gánh nổi. Các vị thế đang lãi ở phía đối diện bị đóng để cân sổ.

Đọc theo thứ tự này thì trọng tâm của việc quản trị rủi ro dịch chuyển hẳn. Nội dung về giao dịch thường chỉ nói tới bậc bốn, bậc kịch tính nhất. Nhưng bậc quyết định kết quả của bạn là bậc một và bậc hai, vốn im lặng, có hình dạng phần trăm và rất dễ trôi qua trên màn hình điện thoại. Từ bậc ba trở đi, máy quyết định và thu phí cho quyết định đó.

Tốc độ cũng không cố định. Trong một phiên giảm chậm, từ bậc một tới bậc ba có thể mất vài giờ. Trong vài phút biến động cực mạnh, cả sáu bậc đi qua gần như cùng lúc, và đó là vì sao nhiều người nhận thông báo cảnh báo ký quỹ và thông báo thanh lý gần như đồng thời.

3. Điều kiện thật sự là một số dư so với một yêu cầu, không phải một mức giá

Bây giờ tới định nghĩa, chỗ hầu hết mọi người hiểu sai. Thanh lý không được định nghĩa là “giá chạm một con số”. Nó được định nghĩa là một số dư tụt xuống dưới một yêu cầu.

Mỗi vị thế đang mở mang theo một số dư ký quỹ: phần tài sản thế chấp đỡ nó cộng lãi lỗ chưa hiện thực, tính theo giá đánh dấu. Đối diện là ký quỹ duy trì, mức tối thiểu sàn yêu cầu giữ lại cho một vị thế cỡ đó. Khi con số thứ nhất tụt xuống bằng con số thứ hai, quy trình bắt đầu.

Trên giao diện, thứ này hiện ra dưới dạng tỷ lệ ký quỹ. Mỗi sàn đặt tên và chia thang khác nhau nên hãy đọc đúng màn hình của mình thay vì đoán, nhưng hình dạng thì luôn giống nhau: một con số tăng lên khi lớp đệm bị ăn mòn, kèm một ngưỡng mà tại đó máy tiếp quản. Giá thanh lý hiển thị cạnh vị thế chỉ là điều kiện đó được giải ra thành giá, với dữ liệu hệ thống đang có. Đổi bất kỳ dữ liệu nào thì đáp số cũng đổi.

Vì vậy người giao dịch lâu năm hay nói về tỷ lệ ký quỹ thay vì còn bao nhiêu phần trăm tới giá thanh lý. Khoảng cách là đại lượng phái sinh và luôn dao động. Tỷ lệ mới là thứ đang bị kiểm tra. Nếu bài này chỉ để lại được một thói quen, hãy để nó là đưa tỷ lệ ký quỹ ra chỗ bạn nhìn thấy mà không cần tìm.

Cũng nên tách hai từ mà màn hình hay gộp. Ký quỹ ban đầu là số tiền cần có để mở vị thế, và mức đòn bẩy quyết định con số này. Ký quỹ duy trì là số tiền phải còn lại trong suốt thời gian vị thế tồn tại, và khối lượng quyết định con số này. Cả hai đều hiện ra dưới chữ “ký quỹ”, nhưng thứ quyết định thanh lý là cái thứ hai.

4. Ba mức giá sau một biểu đồ và mức duy nhất đóng được vị thế

Một hợp đồng vĩnh cửu có ít nhất ba mức giá gắn với nó tại cùng một thời điểm, và chúng thường chỉ lệch nhau ở phần thập phân. Thị trường yên thì bỏ qua được. Trong chín mươi giây quan trọng thì không.

Giá khớp gần nhất

Là giao dịch mới nhất diễn ra trên sàn bạn dùng. Nó vẽ nến và khớp lệnh của bạn. Vì chỉ ghi nhận những gì xảy ra bên trong sàn đó, nó có thể tự chạy rất xa khi sổ lệnh mỏng và một lệnh thị trường lớn quét qua. Lệnh cắt lỗ và chốt lời của bạn thường tham chiếu mức giá này, đó là một trong các nguyên nhân khiến lệnh dừng kích hoạt trong một cây râu mà phần còn lại của thị trường không hề thấy.

Giá chỉ số

Chỉ số ghép giá của cùng một tài sản trên một nhóm sàn lớn. Vì là trung bình giữa nhiều nơi, một sàn lệch nhịp gần như không kéo nổi nó. Mỗi sàn công bố danh sách thành phần và trọng số, kèm quy tắc tự động loại một thành phần đi quá xa phần còn lại. Với hợp đồng altcoin ít thanh khoản, chỉ số được dựng từ ít nguồn hơn, nên chuyện xảy ra ở một nguồn có sức nặng lớn hơn.

Giá đánh dấu

Giá đánh dấu là giá trị hợp lý mà sàn gán cho hợp đồng, và là căn cứ cho lãi lỗ chưa hiện thực, tỷ lệ ký quỹ và thanh lý của bạn. Nó xuất phát từ chỉ số thay vì từ giao dịch nội bộ, rồi làm mượt thêm một lớp. Một cách dựng phổ biến lấy trung vị của ba đầu vào: chỉ số điều chỉnh theo tỷ lệ funding tính theo phần thời gian còn lại tới kỳ thanh toán kế tiếp, chỉ số cộng trung bình trượt ngắn của phần chênh giữa hợp đồng và chỉ số, và giá khớp gần nhất của chính hợp đồng. Trung vị loại bỏ đầu vào cực đoan, nên một dữ liệu xấu đơn lẻ không kéo được kết quả đi xa.

Thiết kế đó giải thích cả hai kết cục trái ngược ở đầu bài. Nếu thị trường chung rơi thật, chỉ số rơi, giá đánh dấu rơi theo và vị thế bị đóng dù đáy nến trên sàn bạn cao hơn. Nếu chỉ riêng sàn bạn giật một cây râu, giá đánh dấu vẫn ở chỗ phần còn lại của thị trường đang đứng và không có gì xảy ra. Gần như mọi sàn đều hiển thị giá đánh dấu cạnh giá khớp và cho phép chồng nó lên biểu đồ. Bật nó lên một lần, lúc chưa cần, đáng giá hơn mọi chỉ báo trên màn hình.

Có một điểm lệch nữa nên nhớ: lệnh dừng thường kích hoạt theo giá khớp gần nhất, trong khi thanh lý được xét theo giá đánh dấu. Vài sàn cho phép đổi điều kiện kích hoạt sang giá đánh dấu. Không lựa chọn nào tốt hơn một cách trừu tượng, nhưng biết mình đang dùng loại nào mới giải thích được kết quả về sau.

5. Ký quỹ duy trì đến từ bậc quy mô, không đến từ đòn bẩy bạn bấm

Còn một câu hỏi chưa trả lời: con số ký quỹ duy trì lấy từ đâu. Đáp án khiến nhiều người bất ngờ lần đầu, vì nó không phụ thuộc vào mức đòn bẩy bạn bấm.

Sàn công bố bảng bậc cho từng hợp đồng. Các bậc được chia theo giá trị danh nghĩa của vị thế, tức quy mô đã nhân đòn bẩy, chứ không theo phần ký quỹ bạn nạp. Mỗi bậc có tỷ lệ ký quỹ duy trì riêng, và tỷ lệ tăng dần khi lên bậc. Ở các cặp thanh khoản tốt, bậc đầu tiên nằm ở một phần nhỏ của một phần trăm giá trị danh nghĩa rồi tăng dần từng nấc; hợp đồng mỏng thì khởi điểm cao hơn. Bảng cụ thể khác nhau theo sàn, theo cặp và theo thời điểm, nên mọi con số bạn đọc được, kể cả con số vừa nêu, là ví dụ để đi kiểm tra chứ không phải hằng số.

Một chi tiết hay bị đọc sai: khi vượt bậc, thông thường không phải toàn bộ vị thế nhảy sang tỷ lệ cao ngay. Cách tính thường là lũy tiến, phần vượt của mỗi nấc áp tỷ lệ của nấc đó rồi cộng lại, tương tự cách tính thuế theo bậc. Kết quả vẫn đi cùng một hướng: vị thế càng lớn thì yêu cầu trung bình càng cao và điểm kích hoạt càng gần.

Tóm lại, đòn bẩy và ký quỹ duy trì trả lời hai câu hỏi khác nhau. Đòn bẩy quyết định cần bao nhiêu ký quỹ để mở. Bậc quyết định sàn cho phép lớp đệm mỏng tới đâu trước khi can thiệp. Vì thế một vị thế lớn với đòn bẩy vừa phải có thể ngồi gần rắc rối hơn một vị thế nhỏ với đòn bẩy mạnh, và người trung bình giá xuống trong lúc đang lỗ đôi khi tự đẩy mình lên bậc trên đúng lúc tưởng đang mua thêm khoảng thở.

6. Giá thanh lý, giá phá sản và khoản phí lấy nốt phần còn lại

Ở lệnh đóng cưỡng bức có hai mức giá, và trộn lẫn hai mức này là lý do phép tính sau đó không bao giờ khớp.

Giá thanh lý là nơi quy trình bắt đầu. Giá phá sản nằm xa hơn: là mức giá mà khoản lỗ đúng bằng phần ký quỹ đã nạp, còn lại số không. Khoảng cách giữa hai mức là cố ý, vì đó là không gian làm việc để máy đóng vị thế khi vẫn còn thứ gì đó.

Về mặt vận hành, lệnh thanh lý được gửi đi với giá thanh lý là điều kiện kích hoạt và giá phá sản là giới hạn. Khớp tốt hơn giá phá sản thì dư ra một phần; khớp xấu hơn thì thiếu một phần.

Phí thanh lý

Đóng cưỡng bức không miễn phí. Sàn thu một khoản phí thanh lý tính trên giá trị danh nghĩa của vị thế bị đóng và trừ trước khi hoàn lại bất cứ thứ gì. Ở các sàn lớn, mức này được ghi theo từng cặp trong quy tắc hợp đồng và thường nằm quanh khoảng hơn một phần trăm tới chừng hai phần rưỡi phần trăm giá trị danh nghĩa, cao hơn ở các cặp mỏng.

Đặt ba yếu tố cạnh nhau là ra câu trả lời thẳng thắn cho “sao không còn gì”. Vị thế đã lỗ sâu khi điều kiện kích hoạt xảy ra, ký quỹ vốn nhỏ so với giá trị danh nghĩa, và phí thì tính trên con số lớn chứ không phải con số nhỏ. Tự đóng sớm một bậc chỉ mất phí taker thông thường, vốn chỉ bằng một phần của khoản trên, và phần còn lại nằm trong tài khoản bạn thay vì trong quỹ bảo hiểm của sàn. Đây là lập luận thực tế mạnh nhất cho việc theo dõi tỷ lệ ký quỹ thay vì ngồi chờ.

Thử đặt số cho dễ hình dung. Ký quỹ 200 USDT với đòn bẩy 20x cho giá trị danh nghĩa 4.000 USDT. Nếu tỷ lệ ký quỹ duy trì của bậc đó là 0,5 phần trăm thì mức tối thiểu phải giữ là 20 USDT, tức vị thế chịu được khoản lỗ 180 USDT, tương đương giá đi ngược khoảng 4,5 phần trăm. Phí thanh lý 1,5 phần trăm trên 4.000 là 60 USDT, lớn hơn hẳn phần 20 USDT còn lại. Các con số này là giả định để thấy cơ chế, không phải biểu phí của sàn nào.

Điều đó không biến sàn thành kẻ xấu. Khoản phí ấy nuôi cơ chế ngăn việc lỗ của một tài khoản bị tính sang tài khoản khác, và chính cơ chế ấy bảo vệ bạn khi người vỡ nợ nằm ở phía đối diện. Chỉ là câu “tôi bị thanh lý” mô tả một giao dịch có giá kèm theo, chứ không đơn thuần là một vị thế về không.

7. ADL: khi vị thế đang lãi bị đóng thay bạn

Giảm đòn bẩy tự động, hay ADL, là phần hệ thống mà gần như không ai đọc cho tới khi gặp phải. Nó tồn tại vì một sàn phái sinh phải luôn cân: mỗi vị thế mua có một vị thế bán đối ứng. Khi một vị thế vỡ nợ và quỹ bảo hiểm không bù nổi, hệ thống buộc phải đóng phía còn lại của giao dịch đó với ai đó, và nó chọn trong nhóm đang lãi.

Việc chọn có thứ tự, không phải bốc thăm. Thứ tự ưu tiên tính từ phần trăm lợi nhuận cộng với đòn bẩy hiệu dụng, nên tài khoản lãi nhiều và đòn bẩy cao đứng trước. Gần như mọi sàn hiển thị điều này bằng một chỉ báo khoảng năm vạch cạnh vị thế: càng nhiều vạch sáng thì càng gần đầu hàng. Nó cập nhật liên tục và đáng liếc qua trong các phiên biến động mạnh, vì đó là cảnh báo duy nhất bạn có.

Khi bị đóng bằng ADL, cụ thể sẽ như sau:

• Vị thế được đóng theo giá phá sản của bên đối ứng đang được xử lý, không theo mức giá bạn chọn.
• Phần lợi nhuận đã hiện thực vẫn giữ nguyên. Không có gì bị thu hồi.
• Bạn không phải trả phí giao dịch cho lần đóng đó.
• Bạn mất vị thế, nên mọi chuyển động có lợi sau đó diễn ra mà không có bạn.

Dòng cuối mới là chi phí thật. Người đọc đúng hướng có thể bị đẩy ra khỏi cuộc chơi ngay giữa nhịp, chỉ vì phía bên kia thị trường đã hết tiền. Chuyện này hiếm ở các cặp sâu và trong điều kiện bình thường, và tập trung đúng chỗ dễ đoán: hợp đồng mỏng, biến động cực mạnh, vị thế lệch hẳn về một phía. Trường hợp khó chịu nhất là người mở lệnh bán để phòng hộ cho số coin đang nắm. Trong một phiên giảm, lệnh bán đó lãi đậm và cũng chính vì vậy nó leo lên đầu hàng. Nếu bị đóng, số coin vẫn nằm đó còn tấm chắn thì biến mất. Muốn xem cơ chế này với toàn bộ dữ liệu công khai, bài về sàn hợp đồng vĩnh cửu onchain cho thấy nó được ghi nhận thế nào khi cả sổ lệnh đều hiện ra.

8. Cô lập hay chéo: một vị thế với tới đâu trong tài khoản

Chế độ ký quỹ quyết định một vị thế có thể với tới đâu trong phần còn lại của tài khoản, và đây là một trong số ít thiết lập thực sự do bạn chọn.

Không chế độ nào an toàn hơn một cách trừu tượng, và ai khẳng định vậy là đã bỏ qua chuyện nó phụ thuộc vào những gì khác đang có trong tài khoản. Cô lập chặn thiệt hại và đóng sớm hơn. Chéo chịu được đợt sụt sâu hơn ở một vị thế, đổi lại cho vị thế đó với tới phần còn lại của số dư. Lỗi lặp đi lặp lại trong tài khoản thật không nằm ở việc chọn chéo, mà ở việc chọn chéo nhưng đầu vẫn tính theo kiểu cô lập, để rồi phần ký quỹ tưởng đã dành cho lệnh khác lặng lẽ thành nhiên liệu cho một vị thế đang lỗ.

Có một thiết lập họ hàng đáng kiểm tra: sàn có cho giữ đồng thời lệnh mua và lệnh bán trên cùng một cặp hay không. Ở chế độ một chiều, lệnh ngược sẽ giảm vị thế đang có; ở chế độ phòng hộ, hai vị thế cùng tồn tại, mỗi bên ăn ký quỹ riêng và trả funding riêng, nên chi phí duy trì tăng gấp đôi dù hướng trông như đã trung hòa.

Nếu bạn chạy nhiều vị thế cùng lúc hoặc sao chép danh mục của người khác qua sản phẩm copy trading, hãy kiểm tra các vị thế đó mở ở chế độ nào thay vì mặc định là biết, vì điều đó quyết định một lệnh xấu trong danh mục ấy có với tới phần còn lại của số dư hay không. Tên gọi và giá trị mặc định khác nhau giữa các sàn, và bản đồ tính năng của một sàn lớn giúp định vị từng thuật ngữ trên màn hình.

9. Vì sao giá thanh lý tự xích lại gần trong lúc bạn ngủ

Giá thanh lý không phải một đường kẻ trên biểu đồ. Nó được tính lại liên tục, và bốn thứ rất đời thường làm nó dịch chuyển trong lúc bạn ngủ.

Các kỳ funding

Hợp đồng vĩnh cửu không đáo hạn, và funding là cơ chế giữ nó bám vào giá giao ngay. Bên mua và bên bán trả cho nhau theo chu kỳ thường là tám giờ, và số tiền tính trên giá trị danh nghĩa. Ở chế độ cô lập, khoản này trừ vào ký quỹ của chính vị thế, nên mỗi kỳ bạn phải trả là lớp đệm mỏng đi và giá thanh lý xích lại gần. Giữ một vị thế ở phía đông người qua vài kỳ thì điểm kích hoạt đã tự đi về phía bạn dù thị trường chẳng làm gì. Nhìn từ phía ngược lại, chính dòng tiền này là thứ vài sản phẩm lợi suất tìm cách thu về, và bài về một stablecoin có lợi suất đến từ funding giải thích cơ chế đó. Còn toàn bộ cách tính khoản này nằm ở phí funding được tính thế nào.

Nên nhân thử cho có cảm giác. Với giá trị danh nghĩa 4.000 USDT, tỷ lệ 0,01 phần trăm mỗi kỳ là 0,4 USDT; ba kỳ mỗi ngày là 1,2 USDT, mười ngày là 12 USDT. Trên phần ký quỹ 200 USDT thì đó là sáu phần trăm lớp đệm bốc hơi trong mười ngày mà giá chưa đi đâu. Trong thị trường lệch hẳn một chiều, tỷ lệ có thể cao gấp nhiều lần mức đó.

Sửa ký quỹ

Thêm ký quỹ cho vị thế cô lập đẩy giá thanh lý ra xa; rút bớt kéo nó lại gần. Một số sàn có tính năng tự động bù ký quỹ từ số dư, và bật nó lên thì vị thế cô lập trên thực tế hành xử như chéo, nên đáng để kiểm tra xem tài khoản của bạn đang ở trạng thái nào.

Đổi khối lượng và nhảy bậc

Tăng khối lượng làm tăng ký quỹ duy trì yêu cầu, và nếu phần tăng đẩy giá trị danh nghĩa lên bậc kế tiếp thì chính tỷ lệ cũng tăng. Trung bình giá xuống trong lúc lỗ có thể kéo điểm kích hoạt về sát giá hiện tại đúng lúc người giao dịch tưởng mình đang dựng thêm đệm.

Mọi thứ khác trong tài khoản chéo

Ở chế độ chéo, số dư là của chung, nên một vị thế thứ hai đi ngược sẽ rút cạn chính số dư đang đỡ vị thế thứ nhất. Những vị thế trông có vẻ độc lập thật ra bị nối với nhau qua phần ký quỹ, và mối nối chỉ lộ ra khi thị trường đi ngược nhiều vị thế cùng lúc.

Cộng bốn thứ lại là hiểu vì sao một vị thế bị thanh lý trong ngày giá gần như không nhúc nhích. Điểm kích hoạt đi tới giá, chứ giá thì đứng yên. Ai chỉ kiểm tra tài khoản mỗi ngày một lần thì mỗi lần nên đọc lại giá thanh lý và tỷ lệ ký quỹ hiện tại, chứ không phải con số đã nhớ lúc vào lệnh.

10. Chuỗi thanh lý, thanh khoản mỏng ban đêm và lệnh dừng không cứu được

Hai đặc điểm của cấu trúc thị trường giải thích vì sao thanh lý dồn cục thành những nhịp ngắn và dữ dội, và vì sao lệnh bảo vệ đôi khi không làm được việc của nó.

Bán cưỡng bức là bán theo giá thị trường

Máy thanh lý không chờ giá đẹp. Nó đóng bằng lệnh thị trường, vì nhiệm vụ là gỡ rủi ro ngay lập tức. Những lệnh đó đẩy giá đi xa thêm theo hướng đang chạy, kéo cụm giá thanh lý kế tiếp vào tầm, và cụm đó lại sinh ra lệnh cưỡng bức mới. Vòng lặp tự nuôi này gọi là chuỗi thanh lý, và nó là nguồn gốc của những cây râu dài và mảnh hồi lại gần như nhanh bằng lúc tạo ra. Vị thế ở xa cũng bị cuốn theo dọc đường, và càng ở xa thì khả năng lệnh đóng của bạn khớp ở mức giá không ai tự nguyện giao dịch càng cao.

Lệnh dừng là điều kiện kích hoạt, không phải mức giá được hứa

Đây là chỗ tập trung nhiều bực bội và nhiều lời trách nhầm chỗ. Lệnh dừng nói: khi thị trường tới mức này, hãy gửi một lệnh. Lệnh đó khớp ở giá nào thì hoàn toàn tùy vào thứ còn lại trong sổ lệnh lúc nó tới. Nếu giá nhảy qua mức đó, điều kiện kích hoạt xảy ra muộn. Nếu sổ lệnh đã mỏng, lệnh phát sinh sẽ quét xuống theo những gì còn lại. Trượt giá vài phần trăm là chuyện bình thường bên trong một chuỗi thanh lý, và đó là cơ chế khiến một lệnh cắt lỗ đặt đúng vẫn không chặn được khoản lỗ.

Có vài cách xử lý phần nào. Lệnh dừng giới hạn không khớp dưới mức giới hạn của bạn, bảo vệ giá nhưng đổi lại có thể không khớp và để vị thế mở tiếp vào vùng xấu hơn. Cặp sâu ít nhảy hơn cặp mỏng. Khối lượng nhỏ quét ít bậc sổ lệnh hơn. Thanh khoản ban đêm và cuối tuần mỏng hơn ở gần như mọi nơi, nên cùng một khối lượng khớp tệ hơn vào các khung giờ đó, và với người Việt thì phần lớn phiên sôi động của thị trường quốc tế lại rơi vào đêm. Thứ không tồn tại là loại lệnh bảo đảm được cả việc khớp lẫn mức giá, và nội dung nào hứa hẹn điều đó là đang bán một thứ gì đó.

Thêm vào đó là tải lên chính nền tảng. Trong vài phút thanh lý dồn dập, lệnh vào chậm hơn và ứng dụng có thể đứng, đúng lúc bạn muốn thêm ký quỹ hoặc giảm khối lượng. Nên mặc định rằng sẽ có một quãng không thao tác được và quyết định trước sẽ làm gì.

11. Trình tự thật sự làm trống một tài khoản

Tài khoản hiếm khi chết vì một sai lầm đơn lẻ. Chúng chết theo một trình tự, và trình tự đó lặp lại đủ nhiều để đáng ghi lại như một khuôn mẫu thay vì một lời cảnh báo.

1. Chọn đòn bẩy cao vì tài khoản nhỏ. Lập luận nghe hợp lý: vốn ít thì cần đòn bẩy để kết quả có nghĩa. Phép tính lại đi ngược. Ở mức 50x, thị trường chỉ cần đi ngược khoảng hai phần trăm là hết ký quỹ, và với phần lớn cặp thì đó là một giờ bình thường.
2. Để nguyên chế độ chéo theo mặc định. Nó thường là mặc định, và nghĩa là đứng sau lệnh này là toàn bộ số dư futures, chứ không phải khoản tiền bạn đã tính trong đầu cho nó.
3. Không đặt lệnh bảo vệ, hoặc hủy nó đi. Lý lẽ thường là râu nến cứ quét mất cắt lỗ. Đó là vấn đề của khối lượng và khoảng cách, và bỏ cắt lỗ là đổi một khoản lỗ nhỏ có kế hoạch lấy một khoản lỗ toàn bộ không có kế hoạch.
4. Thêm ký quỹ trong lúc đang lỗ. Thêm vào thì giá thanh lý lùi ra, nên cảm giác là đang làm được việc. Đồng thời số tiền chịu rủi ro tăng lên, và nếu phần thêm đẩy giá trị danh nghĩa lên bậc trên thì tỷ lệ yêu cầu tăng và một phần lớp đệm mới bốc hơi ngay khi vừa tạo ra.
5. Funding tích lại ở phía đông người. Đám đông làm gì thì nhiều khả năng bạn cũng đang làm, và phía đông người thường là phía phải trả. Vài kỳ sau, ký quỹ nhỏ đi và điểm kích hoạt gần lại.
6. Một phiên biến động kết thúc câu chuyện. Giá đánh dấu chạy, tỷ lệ chạm ngưỡng, máy cắt bớt, rồi đóng, rồi thu phí trên giá trị danh nghĩa.

Để ý rằng chỉ bước sáu cần thị trường làm điều gì đó bất thường. Từ bước một tới bước năm đều là thiết lập và thói quen, được chọn trong lúc bình tĩnh, và không bước nào trông giống bước chí mạng vào lúc chọn. Đó là cách trình tự này sống sót qua mọi chu kỳ, và người rơi vào nó hiếm khi liều lĩnh: phần lớn chỉ đang đo rủi ro bằng sai đồng hồ.

Cũng nên ghi thêm phần tâm lý. Sau một khoản lỗ lớn thường xuất hiện thôi thúc gỡ nhanh bằng cách nâng đòn bẩy. Với cùng số vốn, gỡ lại cùng số tiền đòi hỏi một nhịp lớn hơn, mà muốn bắt nhịp lớn hơn thì phải bóp lớp đệm hẹp lại nữa. Tin tốt là chỉ cần bẻ một mắt xích là cả chuỗi khó chạy: hạ đòn bẩy bẻ mắt thứ nhất, chuyển sang cô lập bẻ mắt thứ hai, giữ lệnh cắt lỗ bẻ mắt thứ ba.

12. Ba việc còn làm được trước khi máy tiếp quản

Khi tỷ lệ ký quỹ đang xấu đi, bạn có đúng ba việc để làm, và mỗi việc có một cái giá nên biết trước thay vì phát hiện lúc vội.

Chọn cái nào là tùy từng lệnh, và bài này sẽ không giả vờ ngược lại. Điều đáng nói là cả ba lựa chọn thật sự chỉ tồn tại ở bậc một và bậc hai của cái thang, và khung thời gian đó thường tính bằng phút chứ không phải giờ. Vì vậy nên quyết định trước sẽ làm gì ở một mức tỷ lệ nhất định, lúc chưa có chuyện gì xảy ra, bởi quyết định đưa ra khi con số đã đỏ thường tệ hơn hẳn.

Quy tắc viết sẵn chạy tốt hơn khi diễn đạt bằng tỷ lệ thay vì bằng giá, vì một ngưỡng tỷ lệ dùng được cho mọi cặp và mọi khối lượng, còn một mức giá thì lần nào cũng phải tính lại. Và cho lúc phân vân giữa thêm hay giảm, có một câu hỏi kéo lại góc nhìn: nếu vị thế này chưa tồn tại, tôi có mở nó ngay bây giờ, ở mức giá này và khối lượng này không? Nếu câu trả lời là không, thêm ký quỹ tương đương với việc mở một vị thế mà mình không muốn.

Còn một phần chuẩn bị thuộc về cấu trúc chứ không phải kỹ thuật. Nền tảng có chịu nổi tải hay không cũng là rủi ro của bạn, vì nơi bị nghẽn trong một chuỗi thanh lý sẽ xóa mất khả năng hành động đúng vào lúc cần. Việc đó kiểm tra trước bằng danh sách cách nhận biết một sàn có uy tín và bài chuyện gì xảy ra nếu sàn sập. Còn số coin bạn định giữ lâu thay vì giao dịch thì nên nằm trong ví bạn tự quản lý hơn là làm tài sản thế chấp trong tài khoản phái sinh. Riêng chi phí giao dịch thông thường, phần mua coin sao cho rẻ có so sánh đầy đủ hơn.

Tab sản phẩm nào xuất hiện và ở dạng nào còn tùy khu vực và tài khoản, nên hãy xác nhận trên màn hình của chính bạn. Phần so sánh các sàn theo phí và bảo mật nói kỹ hơn về việc mở tài khoản ở đâu.

Tiết lộ liên kết tiếp thị: một số liên kết là liên kết đối tác. Chúng tôi có thể nhận hoa hồng mà bạn không tốn thêm chi phí. Đây không phải là lời khuyên đầu tư.

13. Thuật ngữ: mười lăm từ vận hành toàn bộ hệ thống

Bộ từ vựng khá ngắn, và nắm chính xác nó đã là phần lớn công việc.

• Giá đánh dấu: giá trị hợp lý sàn gán cho hợp đồng, dựng từ chỉ số nhiều sàn và làm mượt. Tỷ lệ ký quỹ, lãi lỗ chưa hiện thực và thanh lý đều đo trên giá này.
• Giá chỉ số: giá tổng hợp của tài sản giao ngay trên nhiều sàn, là nền của giá đánh dấu.
• Giá khớp gần nhất: giao dịch mới nhất trên sàn bạn dùng. Nó vẽ nến và thường kích hoạt lệnh dừng của bạn.
• Giá trị danh nghĩa: quy mô đầy đủ của vị thế sau khi nhân đòn bẩy. Phí, funding và bậc ký quỹ duy trì đều đo trên nó, không đo trên phần ký quỹ của bạn.
• Ký quỹ ban đầu: số tiền cần để mở vị thế. Do mức đòn bẩy quyết định.
• Ký quỹ duy trì: mức tối thiểu phải giữ để vị thế tiếp tục mở. Tỷ lệ lấy từ bảng bậc theo giá trị danh nghĩa.
• Tỷ lệ ký quỹ: con số trên màn hình cho biết vị thế cách yêu cầu đó bao xa. Đây là thứ hệ thống kiểm tra.
• Giá thanh lý: ước tính mức giá mà tại đó tỷ lệ chạm ngưỡng. Là kết quả biết dịch chuyển, không phải một đường cố định.
• Giá phá sản: mức giá mà khoản lỗ bằng đúng phần ký quỹ đã nạp. Là giới hạn của lệnh thanh lý.
• Phí thanh lý: khoản phí trên giá trị danh nghĩa khi máy đóng vị thế thay bạn, trừ trước khi hoàn lại phần dư.
• Quỹ bảo hiểm: khoản dự phòng hấp thụ phần thiếu khi một lệnh thanh lý khớp xấu hơn giá phá sản, được nuôi một phần bằng chính các khoản phí trên.
• Giảm đòn bẩy tự động (ADL): bước cuối, đóng các vị thế đang lãi ở phía đối diện khi quỹ không bù nổi một vị thế vỡ nợ. Xếp thứ tự theo lợi nhuận và đòn bẩy hiệu dụng.
• Đòn bẩy hiệu dụng: tỷ lệ thực tế giữa giá trị danh nghĩa và số dư ở thời điểm hiện tại, có thể khác mức đòn bẩy đã chọn.
• Giới hạn rủi ro: tên gọi khác của bảng bậc theo giá trị danh nghĩa.
• Chỉ đóng lệnh: trạng thái tài khoản hoặc lệnh mà ở đó chỉ được đóng, không được mở.

Nếu một thuật ngữ trong trung tâm trợ giúp của sàn bạn dùng không khớp với danh sách này, hãy theo trung tâm trợ giúp. Khái niệm là chung của ngành; còn tên gọi, ngưỡng và công thức chính xác thuộc về từng sàn, và dành năm phút đọc quy tắc hợp đồng của cặp bạn giao dịch là phần đọc đáng giá nhất trong phái sinh.

Câu hỏi hay gặp ngay sau một lần bị đóng cưỡng bức

So sánh các sàn: phí, bảo mật và những gì nên kiểm tra trước